←
गुरुवार, 15 जानेवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 357

म्हणोनि तो पूर्णकामु । जयाचा गेला मनोरथभ्रमु । जो आत्मरूपीं निष्कामु । निरंतर ॥ ३५७ ॥

"Therefore, he is fully satisfied, whose mental delusions have ceased, and who remains constantly desireless in the Self."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
पूर्णकामु Adjective
Purnakamu
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
One whose desires are fully satisfied
मनोरथभ्रमु Noun
Manorathabhramu
मनातील कल्पनांचा किंवा इच्छेचा भ्रम
Delusion of mental desires
आत्मरूपीं Noun
Atmarupi
आत्मस्वरूपात
In the form of the Self
निष्कामु Adjective
Nishkamu
इच्छारहित किंवा वासनामुक्त
Desireless
निरंतर Adverb
Nirantara
सतत किंवा अखंड
Constantly

💡 अर्थ

म्हणून तोच खरा पूर्णकाम (ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा) आहे, ज्याच्या मनातील सर्व भ्रम निघून गेले आहेत आणि जो सतत स्वतःच्या आत्मस्वरूपात समाधानी राहतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 294

म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन स्थिरावेल स्वभावें । जैसा मूळव्याधि आघवे । वृक्षुचि वाळे ॥ २९४ ॥

"Therefore, conquer the senses, and the mind will settle of its own accord; just as when the root is diseased, the entire tree withers away."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
Jinave
जिंकावे
should conquer
स्थिरावेल Verb
Sthiravel
स्थिर होईल
will become steady
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे
naturally
मूळव्याधि Noun
Mulvyadhi
मुळाला झालेली इजा
disease at the root
आघवे Adjective
Aghave
सर्व किंवा संपूर्ण
entirely
वृक्षुचि Noun
Vrukshuchi
झाडच
the tree itself

💡 अर्थ

म्हणून आपण आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला पाहिजे. एकदा का इंद्रिये ताब्यात आली की मन आपोआप शांत होते. जसे झाडाचे मूळ कापले की पूर्ण झाड वाळून जाते, तसेच इंद्रिये जिंकली की मनाचे भटकणे थांबते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व पटवून देतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. मनाला आवरण्यापेक्षा इंद्रियांना आवरणे अधिक प्रभावी ठरते. त्यांनी येथे वृक्षाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखाद्या झाडाचे मूळच नष्ट केले, तर फांद्या आणि पाने आपोआप वाळून जातात. त्याचप्रमाणे, जर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त केले, तर मनातील वासना आणि चंचलता आपोआप नष्ट होऊन मन आत्मस्वरूपी स्थिर होते. ही मनाची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला अभ्यासात किंवा कामात एकाग्रता हवी असेल, तर आधी मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांपासून (इंद्रियांपासून) दूर राहायला हवे. एकदा का ही बाह्य आकर्षणे थांबली की मन आपोआप अभ्यासात लागेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही बंद ठेवला की मन आपोआप पुस्तकात रमते.

📌 संदर्भ

मन स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 67

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं फळालागीं न सुझती। जैसा कर्दमु न लिंपती। पद्मपत्रां॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not seek the fruit; just as mud does not cling to the lotus leaves."

कर्दमु Noun
Kardamu
चिखल
Mud
लिंपती Verb
Limpati
माखणे किंवा चिकटणे
To smear or stick
पद्मपत्रां Noun
Padmapatran
कमळाचे पान
Lotus leaf
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
फळालागीं Noun
Phalalagi
फळासाठी
For the fruit/result

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानाला चिखल किंवा पाणी चिकटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस कर्मे तर करतो, पण त्यांच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, एखादा साधक जेव्हा आपली सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करतो आणि फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. कमळाचे पान पाण्यातच जन्माला येते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाणी त्याला स्पर्श करू शकत नाही; तसेच संसारात राहूनही जो कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो, तोच खरा मुक्त पुरुष होय. हे कर्माचे अलिप्तपण आत्मज्ञानामुळे प्राप्त होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, केवळ 'उत्तम समजून घेणे' यावर लक्ष द्यावे. 'मला किती मार्क मिळतील' या चिंतेत न पडता काम केल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक शांती मिळते.

📌 संदर्भ

संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा