🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निस्वार्थ कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना मनाचा जो 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तेपणाचा भाव) किंवा 'मला काय मिळेल' ही फळाची अपेक्षा असते, तिला 'मनोधर्म' म्हटले आहे. हा मनोधर्म त्यागून जेव्हा आपण कर्म करतो, तेव्हाच ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे नेते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निस्वार्थपणे कर्तव्य बजावण्याचा आणि कर्मातील फळाची आशा सोडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला 'स्वधर्माचे' मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकाराला साजेसे असेच विहित कर्म करावे. जे कर्म आपल्या स्वभावाशी जुळते, ते करताना मनावर ताण येत नाही आणि शरीराला थकवा जाणवत नाही. असे सहजतेने घडणारे कर्म म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. जेव्हा आपण आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य आनंदाने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला चित्रकलेची आवड असेल आणि त्याने त्यातच आपले करिअर केले, तर त्याला ते काम करताना कधीही कंटाळा येणार नाही. हेच त्याचे 'उचित कर्म' ठरेल. आपल्या आवडीनुसार आणि कर्तव्यानुसार काम केल्यास यश सहज मिळते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की ओझे न वाटता सहजपणे जे कर्म घडते, तेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्म ईश्वराची सेवा म्हणून आणि पूर्ण निष्ठेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा शुद्ध आचरणामुळे साधकाला ईश्वराचे 'नि:सीम पद' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा फायद्याचा विचार न करता, ते काम आपली जबाबदारी आणि सेवा आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एका डॉक्टरने केवळ पैशांसाठी नाही तर रुग्णाला बरे करणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून सेवा दिल्यास त्याला मानसिक समाधान आणि समाजात आदर मिळतो.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांगत आहेत की, फळाची आशा न धरता कर्तव्य करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.