←
रविवार, 07 सप्टेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 297

जेथ हे विषय-विष सांडिजे। आणि आत्मसुखें धाली होईजे। तेथ सहजेंचि विसरिजे। इंद्रियग्रामु॥

"Where this poison of sensory objects is cast off, and one becomes satiated with the bliss of the Self, there the group of senses is naturally forgotten."

विषय-विष Noun
vishaya-visha
इंद्रियांचे भोगरूपी विष
poison of sensory objects
सांडिजे Verb
sandije
सोडले जाते
is abandoned
आत्मसुखें Noun
atmasukhen
आत्म्याच्या आनंदाने
by the bliss of the self
धाली Adjective
dhali
तृप्त होणे
satisfied or satiated
विसरिजे Verb
visarije
विसरले जाते
is forgotten
इंद्रियग्रामु Noun
indriyagramu
इंद्रियांचा समूह
group of senses

💡 अर्थ

जेव्हा विषयांचे विष सोडून दिले जाते आणि आत्मसुखाचा आनंद मिळतो, तेव्हा इंद्रियांचा समूह आपोआप विसरला जातो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा आनंद मिळत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य विषयांकडे धाव घेतो. पण जेव्हा साधकाला अंतरातील आत्मसुखाची गोडी लागते आणि तो त्यात पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा त्याला बाह्य विषयांचे आकर्षण उरत नाही. विषयांचा उपभोग हा विषासारखा आहे. एकदा का आत्मसुखाचे अमृत मिळाले की, इंद्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे अस्तित्व यांचा सहज विसर पडतो. ही स्थिती बळजबरीने इंद्रिये रोखून येत नाही, तर आंतरिक समाधानाने आपोआप प्राप्त होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयात किंवा कामात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोष्टींचा विसर पडतो. उदाहरणार्थ, अभ्यासात रमलेल्या विद्यार्थ्याला खेळाचा मोह होत नाही.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, आत्मसुखाची प्राप्ती झाल्यावर इंद्रियांची ओढ कशी संपते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 139

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेंचि करीं तूं मनोधर्म । राखूनियां ॥ १३९ ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and which is your duty, by maintaining the steadiness of your mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य / विहित
Appropriate / Right
सधर्म Noun
Sadharma
स्वधर्म / स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा स्वभाव / एकाग्रता
State of mind / Equanimity
राखूनियां Verb
Rakhuniya
सांभाळून / राखून
Maintaining / Preserving

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे तुझे कर्तव्य आहे, तेच तू मनाची एकाग्रता राखून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 159

म्हणोनि तूं अर्जुना | या इंद्रियांसी करीं दमना | मग हे भ्रांतीची वासना | आपोआप फिटेल ||

"Therefore, O Arjuna, control these senses; then this delusive desire will naturally disappear."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
दमना Noun
Damana
संयम किंवा ताबा
Control or restraint
भ्रांतीची Noun
Bhrantichi
भ्रमाची किंवा चुकीच्या समजाची
Of delusion
वासना Noun
Vasana
इच्छा किंवा ओढ
Desire or inclination
फिटेल Verb
Phitel
दूर होईल किंवा नष्ट होईल
Will vanish

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या इंद्रियांवर ताबा मिळव. असे केल्याने तुझ्या मनातील गोंधळ आणि चुकीच्या इच्छा आपोआप दूर होतील.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा