←
शनिवार, 06 सप्टेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 344

जैसा पूर्णत्वें सरिता । सिंधु जाली पांडुसुता । तैसे कामनेसी सर्वथा । ठावो नाही ॥

"As the river, in its fullness, becomes the ocean, O son of Pandu, so there is no place at all for desire in the wise."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
पूर्णत्वें Adverb
Purnatve
पूर्णपणे
Completely
सरिता Noun
Sarita
नदी
River
सिंधु Noun
Sindhu
समुद्र
Ocean
कामनेसी Noun
Kamanesi
इच्छेला / वासनेला
To desire
ठावो Noun
Thavo
जागा / स्थान
Place

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नदी पूर्णपणे समुद्राला जाऊन मिळते आणि समुद्ररूप होते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या मनात कोणत्याही वासनांना किंवा इच्छांना जागा उरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 80

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निर्धारें । जैसें नाविका नाव सावरें । पैलतीरा ॥

"Likewise, with the support of action, one should firmly abandon the bondage of action, just as a boatman reaches the other shore using a boat."

कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
By means of action
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
With the support of
सांडिजे Verb
Sandije
सोडावे किंवा त्याग करावा
Should be abandoned
निर्धारें Adverb
Nirdhare
निश्चयाने
With determination
नाविका Noun
Navika
नावाड्याला
To the boatman
पैलतीरा Noun
Pailtira
दुसऱ्या काठाला
To the other shore

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावाडी होडीच्या मदतीने नदी पार करून दुसऱ्या काठाला पोहोचतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा (फळाच्या आशेचा) त्याग केला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

📌 संदर्भ

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 96

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥ ९६ ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and the prescribed duties excellently, by renouncing the desire for fruits."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / उचित
Appropriate
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य
Prescribed duty
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे / करावे
Should perform
उत्तम Adverb
Uttam
सर्वश्रेष्ठ रीतीने
Excellently
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून / सोडून
Having abandoned

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार आपले कर्तव्य आहे, तेच फळाची आशा सोडून उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, समाजासाठी आणि स्वतःसाठी योग्य असलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना त्यात कोणतीही कसर सोडू नये, ते 'उत्तम' प्रकारेच करावे. मात्र, हे करत असताना त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची किंवा फायद्याची हाव धरू नये. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म बंधनास कारणीभूत न ठरता मुक्तीचा मार्ग बनते. कर्माचा दर्जा हा फळाच्या इच्छेवर नाही, तर कर्माच्या शुद्धतेवर अवलंबून असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार किंवा जीत) चिंता न करता, केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. यामुळे तणाव कमी होतो आणि कामगिरी सुधारते.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची आशा सोडून स्वधर्म किंवा कर्तव्य कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा