←
शुक्रवार, 01 ऑगस्ट 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 284

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

जैसा पूर्ण जलाशयु । तो सर्वही कामे सरे । तैसा ज्ञानियाचा जो निश्चयो । तो सर्वही अर्थासी पुरे ॥

"As a full reservoir serves all purposes, so the conviction of a wise man fulfills all needs."

जलाशयु Noun
Jalashayu
पाण्याचा मोठा साठा किंवा तलाव
A large reservoir or lake
कामे Noun
Kame
गरजा किंवा हेतू
Purposes or needs
सरे Verb
Sare
पूर्ण होतात
Are fulfilled
ज्ञानियाचा Noun
Jnaniyacha
आत्मज्ञानी पुरुषाचा
Of the enlightened person
निश्चयो Noun
Nishchayo
ठाम विश्वास किंवा बोध
Conviction or determination
अर्थासी Noun
Arthasi
प्रयोजनांना किंवा फळांना
To the purposes or meanings
पुरे Verb
Pure
पुरेसा होतो
Suffices

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे एका मोठ्या भरलेल्या जलाशयामुळे सर्व गरजा पूर्ण होतात, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाचा एकच निश्चय सर्व फळांची प्राप्ती करून देण्यास पुरेसा असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्याला तहान लागली असेल, स्नान करायचे असेल किंवा शेती करायची असेल, तर एका मोठ्या जलाशयामुळे त्याच्या या सर्व गरजा एकाच ठिकाणी भागतात; त्याला वेगवेगळ्या विहिरींकडे धाव घेण्याची गरज उरत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला वेदांमधील वेगवेगळ्या कर्मकांडांची किंवा लहान-सहान फळांची गरज उरत नाही. त्याचा 'निश्चय' (आत्मबोध) हाच इतका व्यापक असतो की त्यात सर्व प्रकारचे पुरुषार्थ आणि आनंद सामावलेले असतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात मूळ तत्त्व किंवा ध्येय साध्य झाले की इतर छोट्या गोष्टी आपोआप साध्य होतात. उदाहरण: जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयाचा मूळ गाभा (Concept) नीट समजून घेतला, तर त्याला परीक्षेतील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर वेगळे पाठ करण्याची गरज उरत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची बुद्धी कशी स्थिर आणि परिपूर्ण असते, हे सांगताना माउली जलाशयाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 127

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्यचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणोनि तूं आतां । उचित कर्म पंडुसुता । आचरे पां निभ्रांता । विहित जे ॥ १२७ ॥

"Therefore, perform your prescribed duties, O son of Pandu, with a steady and doubtless mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Proper/Right
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुना)
Son of Pandu
आचरे Verb
Achare
कर/आचरण कर
Perform/Practice
निभ्रांता Adverb
Nibhranta
संशयविरहित
Without doubt
विहित Adjective
Vihit
नेमून दिलेले
Prescribed/Ordained

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता संशय सोडून तुला जे योग्य आणि शास्त्रशुद्ध कर्म नेमून दिले आहे, ते नीटपणे कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 144

म्हणोनि द्रव्यमया यज्ञा। हूनि ज्ञानयज्ञु पैं सुज्ञा। श्रेष्ठु हा जाणा। सर्वकाळ॥

"Therefore, the sacrifice of knowledge is superior to the sacrifice of material objects, O wise one; know this to be true for all time."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
द्रव्यमया Adjective
Dravyamaya
भौतिक वस्तूंचा किंवा संपत्तीचा
Material or wealth-based
ज्ञानयज्ञु Noun
Jnana-yajna
ज्ञानाचा यज्ञ
Sacrifice of knowledge
सुज्ञा Noun
Sujnya
हे सुजाण/शहाण्या अर्जुना
O wise one
श्रेष्ठु Adjective
Shreshthu
उत्तम किंवा थोर
Superior or excellent
सर्वकाळ Adverb
Sarvakal
नेहमी किंवा सर्व वेळी
Always or for all time

💡 अर्थ

म्हणून हे सुज्ञ अर्जुना, भौतिक वस्तूंचा वापर करून केलेल्या यज्ञापेक्षा ज्ञानाचा यज्ञ हा नेहमीच श्रेष्ठ असतो, असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य कर्मकांडे किंवा द्रव्याचा (संपत्तीचा) उपयोग करून केलेले यज्ञ हे मर्यादित फळ देणारे असतात. त्याउलट, 'ज्ञानयज्ञ' म्हणजे आत्मज्ञानासाठी केलेले प्रयत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहेत. कारण सर्व कर्मांची अंतिम परिप्ती ही ज्ञानातच होते. ज्ञान हे मनुष्याला अज्ञानाच्या पलीकडे नेते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. भौतिक यज्ञ हे साधने आहेत, तर ज्ञान हे साध्य आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

केवळ बाह्य कृती किंवा कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ झाडे लावण्यापेक्षा ती पर्यावरणासाठी का महत्त्वाची आहेत हे समजून घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

📌 संदर्भ

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) भौतिक यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ का आहे, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा