←
गुरुवार, 31 जुलै 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 96

तरी शस्त्रें न तोडवे । अग्नीनें न जळवे । हा पाणीये न भिजवे । वारा न शोषे ॥ ९६ ॥

"Neither can weapons cleave it, nor fire burn it; neither can water drench it, nor wind dry it."

शस्त्रें Noun
Shastren
शस्त्रांनी
By weapons
तोडवे Verb
Todave
तुकडे होणे / तोडले जाणे
To be cut or cleaved
अग्नीनें Noun
Agninen
आगीने
By fire
जळवे Verb
Jalave
जळणे
To be burnt
पाणीये Noun
Paniye
पाण्याने
By water
भिजवे Verb
Bhijave
ओले होणे
To be drenched
शोषे Verb
Shoshe
सुकवणे
To dry or wither

💡 अर्थ

या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तूंवर बाह्य घटकांचा परिणाम होतो, तसा आत्म्यावर होत नाही. शस्त्रे केवळ शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यमय आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी, जल आणि वायू ही महाभूतं देखील आत्म्याचे अस्तित्व नष्ट करण्यास असमर्थ आहेत. हे आत्मतत्व सर्व भौतिक विकारांच्या पलीकडे असून ते शाश्वत आणि सनातन आहे, असे माऊली येथे सांगतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले किंवा शरीराला आजार झाला तरी खचून न जाता, 'मी या परिस्थितीपेक्षा वेगळा आणि सामर्थ्यवान आहे' हा विचार करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या आत्म्याच्या अमरत्वाच्या उपदेशावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भाष्य करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 120

जैसें कां आकाशाचेनि पालवें । आकाशचि धरावें । तैसें आपणया आपण पावें । तेंचि रूप ॥

"As if one should catch the sky with the hem of the sky, so to attain oneself by oneself is the true form."

जैसें Adverb
jaisē
ज्याप्रमाणे
just as
आकाशाचेनि Noun
ākāśācēni
आकाशाच्या
of the sky
पालवें Noun
pālavēṃ
पदराने किंवा टोकाने
with the hem or edge
धरावें Verb
dharāvēṃ
पकडावे
to hold or catch
आपणया Pronoun
āpaṇayā
स्वतःला
to oneself
पावें Verb
pāvēṃ
मिळवावे किंवा प्राप्त करावे
to attain
रूप Noun
rūpa
स्वरूप किंवा लक्षण
nature or form

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे आकाशाच्या पदराने आकाशालाच पकडण्याचा प्रयत्न करावा, त्याप्रमाणे स्वतःला स्वतःनेच प्राप्त करून घेणे, हेच आत्मस्वरूपाचे खरे लक्षण आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मा हा इतका व्यापक आणि सर्वव्यापी आहे की त्याला जाणण्यासाठी कोणत्याही बाह्य साधनाची गरज नसते. ज्याप्रमाणे आकाश हे अनंत आहे आणि त्याला पकडण्यासाठी आकाशाचाच भाग वापरावा लागेल (जे अशक्य आहे कारण ते एकच आहे), तसेच आत्म्याला ओळखण्यासाठी स्वतःलाच स्वतःमध्ये विलीन करावे लागते. येथे ज्ञाता (जाणणारा) आणि ज्ञेय (ज्याला जाणायचे आहे) यांमधील भेद संपून जातो. ही स्थिती म्हणजे केवळ 'असणे' होय, जिथे आत्मा स्वतःच्याच प्रकाशात स्वतःला अनुभवतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर अवलंबून असतो. ही ओवी शिकवते की खरे समाधान आपल्या आतच आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण ध्यान करतो, तेव्हा आपण बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावतो, तेव्हा मिळणारी शांतता हीच 'स्वतःला स्वतःने मिळवणे' आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर आत्मसाक्षात्काराच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे शोधणारा आणि शोधले जाणारे यातील फरक मिटतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 345

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । इच्छावशेंचि आवरे वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । आवरिती जो ॥

"As a tortoise withdraws its limbs from all sides, so does the wise man withdraw his senses from the objects of sense."

कूर्मु Noun
Kūrmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Aṅgēṃ
अवयव
Limbs
इच्छावशेंचि Adverb
Icchāvaśēñci
स्वतःच्या इच्छेने
By one's own will
आवरे Verb
Āvarē
आवरतो किंवा आत ओढून घेतो
Withdraws or restrains
वेगें Adverb
Vēgēṃ
त्वरेने किंवा वेगाने
Quickly
विषयसंगें Noun
Viṣayasaṅgēṃ
विषयांच्या ओढीपासून
From the attachment to sense objects
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने पटकन आपल्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो मनुष्य आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढतो, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा जेव्हा त्याची इच्छा असते, तेव्हा तो आपले हात, पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचाच्या आत ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इ.) इतके नियंत्रण मिळवले आहे की, तो बाह्य जगातील मोहक विषयांपासून त्यांना हव्या त्या क्षणी बाजूला काढू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून ते आत्मबलाने आणि विवेकाने येते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या मोहापासून त्वरित आवरून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा