🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत विघातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जगामध्ये संशयासारखे दुसरे कोणतेही मोठे पाप नाही. संशय हा माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी एक 'विवसी' (राक्षसी किंवा डाकिण) आहे. ज्याप्रमाणे एखादी राक्षसी सर्वस्व गिळून टाकते, त्याप्रमाणे संशय माणसाचा विवेक, शांती आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते ना परलोकात. म्हणून साधकाने आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना या संशयाचा समूळ नाश करणे अनिवार्य आहे.

आपल्या ध्येयावर किंवा स्वतःच्या क्षमतेवर कधीही संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी पास होईल की नाही?' असा सतत संशय घेत राहिला, तर त्याचा अभ्यासातला लक्ष उडते आणि तो अपयशी होतो. म्हणून आत्मविश्वासाने प्रयत्न करावेत.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या श्रेष्ठतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या बुद्धीने मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख होते, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध आहे. या जगात किंवा स्वर्गातही अशा ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही पावन साधन नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा नाश करते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते. ही बुद्धी म्हणजे केवळ माहिती नसून ती एक आंतरिक शुद्धता आहे.

आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी शुद्ध बुद्धीची गरज असते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता शांत डोक्याने विचार करणे आणि सत्याची साथ देणे म्हणजे या बुद्धीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या निरूपणात संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला आत्मज्ञानाच्या बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' म्हणजेच स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी, स्वतःचे कर्तव्य पार पाडणे हेच आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक प्रगतीसाठी श्रेयस्कर असते. स्वधर्म आचरताना कितीही संकटे आली किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी तो सोडू नये; कारण त्यातच आत्मिक समाधान आणि ईश्वरी कृपा सामावलेली असते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि त्याला वाटले की चित्रकला सोपी आहे, म्हणून त्याने गणिताचा अभ्यास सोडू नये. त्याचे विद्यार्थी म्हणून कर्तव्य (स्वधर्म) पूर्ण करणे हेच त्याच्या भविष्यासाठी हिताचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) महत्त्व स्पष्ट करत आहेत, मग ते कितीही कठीण का असेना.