🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या गोष्टींचा विचार केल्यावर शोक करणे व्यर्थ ठरते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाने विचार करावा की जे सत्य आहे ते कधी नष्ट होत नाही आणि जे असत्य आहे ते कधी टिकत नाही. या तत्त्वाचा विचार केल्यास मनातील मोह आणि दुःख दूर होईल.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो किंवा दुःखी होतो, तेव्हा भावनेच्या भरात न वाहता शांतपणे 'हे का घडले?' आणि 'याचे स्वरूप काय?' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या अभ्यासाच्या पद्धतीचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचा विचार करून शोक सोडून देण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माच्या आसक्तीतून मुक्त होण्याचा अत्यंत सोपा पण गहन मार्ग सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जसा एखादा पाहुणा एखाद्याच्या घरी येतो, पण तो त्या घराचा मालक नसतो किंवा तिथल्या गोष्टींमध्ये गुंतत नाही, तसाच तू तुझ्या कर्मांकडे बघ. कर्माचा कर्ता 'मी' आहे हा अहंकार सोडून, तू केवळ एक साक्षीदार बन. जेव्हा तू स्वतःला कर्मापासून वेगळे करून पाहशील, तेव्हाच तुला कर्माचे खरे स्वरूप आणि निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व उमजेल. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व केले' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, शाळेत एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना त्याचे सर्व श्रेय स्वतःकडे न घेता, ते आपले कर्तव्य होते या भावनेने वागावे, जेणेकरून अपयशाचे दुःख किंवा यशाचा गर्व होणार नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करत आहेत, की कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर तेच कर्म ईश्वराची सेवा ठरते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेत न पडता, केवळ आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि उत्तम रीतीने करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे सार स्पष्ट करतात.