🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त केली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. ज्याच्या मनात भौतिक सुखांबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा प्रेम उरलेले नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो किंवा महत्त्वाचे काम करतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारख्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे विषयांवरील आसक्ती कमी करणे होय. उदाहरणार्थ, ध्येय गाठण्यासाठी तात्पुरत्या सुखाचा त्याग करणे.

इंद्रियांच्या विषयांपासून अलिप्त राहून बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात सद्गुरूंच्या कृपेने किंवा अभ्यासाने खरा 'बोध' (ज्ञान) प्राप्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील सर्व प्रकारचे संशय, भीती आणि द्वैत भावना मुळासकट नष्ट होते. संशय हा माणसाच्या प्रगतीतील सर्वात मोठा अडथळा आहे, आणि केवळ शुद्ध ज्ञानच त्याला दूर करू शकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळते, तेव्हा त्याबद्दलचा आपला गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, गणिताचे सूत्र नीट समजले की त्याबद्दलची भीती आणि शंका संपते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानामुळे मनातील संशयाची निवृत्ती कशी होते, याचे वर्णन करत आहेत.