🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा कोणताही भेदभाव उरलेला नाही, ज्याला सर्व चराचर सृष्टी ही स्वतःचेच रूप वाटते, तोच आत्मज्ञानी आहे. त्याच्या दृष्टीने स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये काहीही फरक नसतो, तो सर्वत्र एकाच परमात्म तत्त्वाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही वागताना जात, धर्म किंवा गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव न करता सर्वांना समानतेने वागवणे आणि सर्वांमध्ये ईश्वराचे रूप पाहणे. उदाहरणार्थ, गरजूंना मदत करताना ती स्वतःचीच सेवा आहे असे मानणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याला अनेकदा काय करावे आणि काय करू नये यात गोंधळ होतो. केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार किंवा स्वार्थापोटी वागणे म्हणजे खरे कर्म नव्हे. कर्माचे 'वर्म' म्हणजे त्याचे खरे रहस्य किंवा मर्म हे शास्त्रांनी घालून दिलेल्या नियमांमध्ये असते. शास्त्रांचा अभ्यास केल्यामुळे आपल्याला योग्य (विहित) कर्म आणि अयोग्य (अधर्म) यातील सूक्ष्म फरक समजतो, ज्यामुळे मनुष्य चुकीच्या मार्गाला जाण्यापासून वाचतो.

दैनंदिन जीवनात निर्णय घेताना केवळ स्वतःच्या फायद्याचा विचार न करता, नैतिक मूल्ये आणि नियमांचे पालन करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'उचित कर्म' आहे, पण चुकीच्या मार्गाने गुण मिळवणे हा 'अधर्म' आहे.

योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक ओळखण्यासाठी शास्त्रांचे मार्गदर्शन घेणे का आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.