🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) कौतुक किंवा ओढ पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त निर्मळ ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे. केवळ इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर मनातील विषयांची ओढही संपली पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला किंवा कामाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीचे आकर्षण बाजूला सारून मनाला एकाग्र करणे म्हणजे 'विषयांचे कवतुक सांडणे' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनातील भाव व्यक्त करतात. कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी नेऊन उभा कर. अर्जुनाला हे पाहायचे होते की आपल्याशी युद्ध करण्यासाठी कोण कोण योद्धे सज्ज झाले आहेत. हे केवळ युद्धाचे निरीक्षण नसून, एका मोठ्या संघर्षापूर्वीची मानसिक तयारी आहे. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अर्जुनाच्या वीरवृत्तीचे आणि श्रीकृष्णावरील त्याच्या अढळ विश्वासाचे दर्शन घडवते.

कोणतेही मोठे काम किंवा आव्हान स्वीकारण्यापूर्वी परिस्थितीचे पूर्णपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद आणि आपली तयारी यांचा अंदाज घेणे यशासाठी महत्त्वाचे ठरते.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्याची विनंती करतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्मामुळे मी बांधला जाईन किंवा कर्माचे फळ काय मिळेल, हा जो मनाचा गोंधळ (झकविली) आहे, तो तू सोडून दे. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माच्या अधीन न होता, फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा माणूस निष्काम भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो आणि कर्मावर विजय मिळवतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारात अडकण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने हरण्याच्या भीतीपेक्षा खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाच्या चिंतेतून मुक्त होऊन धैर्याने आपले कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.