←
सोमवार, 14 एप्रिल 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 236

जेणें इंद्रियांतें जिलें । विषयांतें सांडिलें । जो आत्मबोधें धाला । पूर्ण जाहला ॥

"One who has conquered the senses, cast off sense-objects, and is satiated with self-knowledge, has become perfect."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिलें Verb
Jile
जिंकले
conquered
विषयांतें Noun
Vishayante
विषयांना किंवा भोगांना
sense objects
सांडिलें Verb
Sandile
सोडले किंवा त्याग केला
abandoned
आत्मबोधें Noun
Atmabodhe
आत्मज्ञानाने
by self-knowledge
धाला Verb
Dhala
तृप्त झाला
became satisfied
पूर्ण Adjective
Purna
परिपूर्ण
complete

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, विषयांचा त्याग केला आहे आणि जो आत्मज्ञानाने तृप्त होऊन पूर्ण झाला आहे, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. जो साधक आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांना विवेकाने जिंकतो आणि बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. 'धाला' या शब्दाचा अर्थ येथे 'तृप्त होणे' असा आहे. ज्याला स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान झाले आहे, त्याला जगातील कोणत्याही इतर सुखाची उणीव भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्ण' मानला जातो. ही पूर्णता भौतिक नसून आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून आपल्या मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रियजय' या तत्त्वाचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, आरोग्यासाठी जिभेवर ताबा ठेवून पथ्य पाळणे हा देखील एक प्रकारचा इंद्रियजयच आहे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला विचारले की स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे काय असतात? त्यावर उत्तर देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 70

तैसे कर्माचेनि आधारे । कर्मचि नाशिले निधारे । जैसे नौकेचेनि द्वारे । उदक तरिजे ॥ ७० ॥

"In the same way, by the support of action, action itself is destroyed; just as by means of a boat, water is crossed."

तैसे Adverb
Taise
त्याप्रमाणे
In that manner
कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
Of action
नाशिले Verb
Nashile
नष्ट केले
Destroyed
निधारे Adverb
Nidhare
निश्चितपणे
Decisively
नौकेचेनि Noun
Naukeycheni
नौकेच्या
Of the boat
उदक Noun
Udak
पाणी
Water
तरिजे Verb
Tarije
पार करणे
To cross over

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे आपण होडीच्या मदतीने पाणी ओलांडून पलीकडे जातो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा नाश केला जातो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अथांग पाणी ओलांडण्यासाठी आपल्याला पाण्याचाच आधार असलेल्या नौकेची मदत घ्यावी लागते, त्याचप्रमाणे संसाराच्या कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही. उलट, फळाची आशा न धरता केलेली कर्मेच (निष्काम कर्म) माणसाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतात. कर्मानेच कर्माचा क्षय होतो, जेव्हा त्या कर्मामागे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' हा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास त्याला कर्माचे बंधन न लागता आत्मिक समाधान मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्तता करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 198

म्हणौनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन स्थिरावेल स्वभावें । आणि आत्मबोधीं व्हावें । पात्रु गा तूं ॥ १९८ ॥

म्हणून तू इंद्रियांना जिंकावे, मग मन सहजपणे स्थिर होईल आणि तू आत्मज्ञानासाठी पात्र होशील.

"Therefore, conquer the senses; then the mind will naturally become steady, and you will become worthy of self-knowledge."

इंद्रियांतें Noun
indriyāntē
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
jiṇāvē
जिंकावे
should conquer
स्थिरावेल Verb
sthirāvēla
स्थिर होईल
will become steady
स्वभावें Adverb
svabhāvē
सहजपणे
naturally
आत्मबोधीं Noun
ātmabōdhīṃ
आत्मज्ञानासाठी
for self-realization
पात्रु Adjective
pātru
लायक किंवा पात्र
worthy or eligible

💡 अर्थ

म्हणून तू तुझ्या इंद्रियांवर ताबा मिळव, म्हणजे तुझे मन आपोआप शांत होईल आणि तुला आत्मज्ञान प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याचे मन चंचलपणा सोडून अंतर्मुख होते. अशा स्थिर आणि शुद्ध मनातच आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडू शकतो. म्हणून आत्मसाक्षात्कारासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने मनाची शक्ती विखुरली जात नाही, ज्यामुळे साधक परमार्थासाठी पात्र ठरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जसे आपण अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह टाळतो, तसेच इंद्रियांवर ताबा ठेवल्यास आपण आपले ध्येय गाठू शकतो आणि मानसिक शांतता मिळवू शकतो.

📌 संदर्भ

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याचा आत्मज्ञानाशी असलेला थेट संबंध ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा