शुक्रवार, 13 डिसेंबर 2030
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 156

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

दुःखें न संतापें । सुखीं स्पृहा निक्षेपें । जो रागु द्वेषु न कोपें । सांडूनि गेला ॥

"He whose mind is not shaken by adversity, who does not hanker after happiness, and who is free from attachment, fear, and anger, is called a sage of steady wisdom."

दुःखें Noun
dukhen
दुःखाच्या वेळी
in sorrows
संतापें Verb
santapen
विचलित होणे किंवा त्रासणे
to be agitated
स्पृहा Noun
spruha
इच्छा किंवा ओढ
desire or longing
रागु Noun
ragu
आसक्ती किंवा प्रेम
attachment
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
having abandoned

💡 अर्थ

जो दुखों की प्राप्ति होने पर विचलित नहीं होता, सुखों की इच्छा नहीं करता और जिसके राग, भय तथा क्रोध नष्ट हो गए हैं, उसे स्थिर बुद्धि वाला मुनि कहा जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 23

तैसेचि तेही सैन्य । जे कौरवांचे मुख्य सैन्य । तेथें भीष्म द्रोण प्रधान । सकळही ॥ २३ ॥

"Similarly, that army, which was the main force of the Kauravas, had Bhishma and Drona as its primary leaders."

तैसेचि Adverb
Taiseci
त्याचप्रमाणे
Similarly
सैन्य Noun
Sainya
लष्कर / फौज
Army
मुख्य Adjective
Mukhya
प्रमुख
Main / Chief
प्रधान Adjective
Pradhan
महत्त्वाचे / अग्रगण्य
Principal / Foremost
सकळही Pronoun
Sakalahi
सर्वच
All of them

💡 अर्थ

उसी प्रकार कौरवों की मुख्य सेना में भीष्म, द्रोण और अन्य सभी प्रमुख योद्धा उपस्थित थे।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा करण्यास सांगितल्यानंतर, तो समोरच्या सैन्याचे निरीक्षण करतो. या ओवीत असे सांगितले आहे की, कौरवांच्या बाजूने लढणारे भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्य यांच्यासारखे महान आणि अनुभवी योद्धे त्या सैन्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते. हे सैन्य केवळ संख्येने मोठे नव्हते, तर त्यात अत्यंत सामर्थ्यवान सेनापतींचा समावेश होता, जे अर्जुनासाठी मोठे आव्हान होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही मोठे कार्य सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद यांचे अचूक आकलन करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या बलस्थानांचा अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला कौरव सैन्याचे वर्णन करून सांगत आहे, ज्यात भीष्म आणि द्रोणांसारख्या महारथींच्या उपस्थितीचा उल्लेख आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 206

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्मेंचि न होती। जैं फळाची आस सांडिती। पांडुकुमरा॥

"Therefore, actions are indeed performed; but they do not become (binding) actions, when the desire for the fruit is abandoned, O son of Pandu."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
आस Noun
Aas
आशा किंवा आसक्ती
Desire or attachment
सांडिती Verb
Sanditi
सोडतात किंवा त्याग करतात
Abandon or give up
पांडुकुमरा Noun
Pandukumara
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
होती Verb
Hoti
होतात
Become

💡 अर्थ

इसलिए कर्म तो किए जाते हैं, लेकिन वे बंधनकारी नहीं होते, जब फल की इच्छा का त्याग कर दिया जाता है, हे पांडुपुत्र।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हा तो जरी बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला आध्यात्मिक दृष्ट्या चिकटत नाहीत. कर्माचे बंधन हे फळाच्या इच्छेमुळे निर्माण होते. जेव्हा इच्छाच उरत नाही, तेव्हा कर्म हे 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते मोक्षाच्या मार्गात अडथळा ठरत नाही. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण त्यात त्याचा स्वार्थ नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

फळाची आशा सोडल्यावर कर्माचे बंधन कसे नाहीसे होते, याचे स्पष्टीकरण.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा