🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र आपली मर्यादा (वेला) सोडून बाहेर येत नाही, तो आपल्या गंभीर स्वरूपात शांतच राहतो; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या मनात विषयांच्या विविध इच्छा आल्या तरी त्याचे अंत:करण क्षोभ पावत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो आणि बाह्य जगातील आकर्षणांमुळे आपली शांती गमावत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने किंवा आव्हाने येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहून आपल्या ध्येयापासून ढळू नये. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी सोशल मीडियाच्या आकर्षणाने विचलित न होता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडताना फळाची आशा धरू नये. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच ते कर्म खऱ्या अर्थाने 'उत्तम' होते. कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी कर्म सोडण्याची गरज नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. हेच निष्काम कर्मयोग होय.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता करण्याऐवजी, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करून तो उत्तम प्रकारे पूर्ण करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून ते निस्वार्थ भावनेने केलेले विहित कर्म आहे. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांनुसार आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तेव्हा त्याला 'अभ्युदय' म्हणजे ऐहिक प्रगती आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे पौराणिक कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे प्रामाणिकपणे केलेले कर्तव्य मनुष्याला अपेक्षित फळ मिळवून देते. हे सृष्टीचे चक्र परस्परावलंबित्वावर आधारित आहे.

आपल्या दैनंदिन कामालाच 'यज्ञ' मानून ते प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला यज्ञ मानून कष्ट केले, तर त्याला यशाची फळे नक्कीच मिळतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की निस्वार्थ कर्म (यज्ञ) हे प्रगतीचे साधन आणि सृष्टीच्या संतुलनाचा आधार कसे आहे.