🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणात दृढ निश्चय केला आहे आणि जो आपल्या इंद्रियांना विषयांकडे धावण्यापासून पूर्णपणे रोखतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे. जेव्हा मन आणि बुद्धी इंद्रियांच्या आहारी जात नाहीत, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी टीव्ही पाहण्याची किंवा मोबाईल खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा मनावर ताबा मिळवून आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि वेळेचा सदुपयोग करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे किंवा ब्रह्मानंदाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जेव्हा साधक अशा अवस्थेत पोहोचतो जिथे बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) उरत नाहीत आणि इंद्रियांचा व्यापार थांबतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख स्वयंभू असून ते केवळ स्वतःच्या अंतरात्म्यातच अनुभवायचे असते. हे सुख इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे.

जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर बाह्य करमणुकीच्या साधनांशिवाय शांत बसून स्वतःच्या मनात डोकावतो आणि तिथेच आनंद शोधतो, तेव्हा या ओवीचा अर्थ प्रत्यक्षात येतो. उदाहरण: रोज १० मिनिटे शांत बसून ध्यान केल्याने मिळणारी मानसिक शांती.

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या परमानंदाच्या स्वरूपाचे वर्णन संत ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.