🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या इशाऱ्याचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, जर तू युद्धापासून पळ काढलास, तर तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करतील. ते तुझ्याबद्दल असे अपशब्द (अवाच्य बोल) वापरतील जे ऐकणे अत्यंत क्लेशदायक असेल. एका शूर योद्ध्यासाठी आपली प्रतिष्ठा गमावणे आणि लोकांकडून भ्याड म्हणून हिणवले जाणे हे प्रत्यक्ष मृत्यू पावण्यापेक्षाही अधिक वेदनादायक असते. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि आत्मसन्मान हा प्राणापेक्षा प्रिय असतो, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

आपल्या जबाबदारीतून पळ काढल्यास समाजात आपली मानहानी होते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी जर एखादा माणूस आपली जबाबदारी झटकून पळाला, तर लोक त्याच्यावर टीका करतात, जी टीका सहन करणे मरणापेक्षा कठीण असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धापासून परावृत्त झाल्यास होणाऱ्या मानहानीबद्दल आणि शत्रूंच्या बोचऱ्या शब्दांबद्दल सावध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या कर्तव्याचा किंवा कर्माचा त्याग करू नये, कारण कर्म करणे हे जीवनाचे अविभाज्य अंग आहे. मात्र, कर्म करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा किंवा आसक्ती मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण केवळ फळाच्या चिंतेत असतो, तेव्हा कर्माची गुणवत्ता कमी होते आणि आपण मानसिक बंधनात अडकतो. म्हणून कर्म मनापासून करावे, पण फळाच्या इच्छेच्या प्रवाहात स्वतःला वाहून जाऊ देऊ नये.

अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

पाचव्या अध्यायात, कर्म आणि कर्माच्या फळाचा त्याग यांच्यातील समतोल स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला दिलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, तू पांडूचा पुत्र आणि एक महान धनुर्धर आहेस. अशा वेळी युद्धाच्या प्रसंगी कर्तव्यापासून विचलित होणे आणि मोहामुळे गोंधळून जाणे (झकविजे) हे तुझ्यासारख्या वीराला अजिबात साजेसे नाही. हे वागणे तुझ्या कुळाला आणि तुझ्या पराक्रमाला सर्वथा अनुचित आहे. येथे 'झकविजे' म्हणजे मायेने किंवा चुकीच्या विचाराने ग्रासले जाणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामात अडथळ्यांमुळे घाबरतो किंवा गोंधळतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला आठवण करून देते की घाबरणे हा उपाय नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी कठीण प्रश्न पाहून गोंधळून न जाता धैर्याने पेपर सोडवणे हेच विद्यार्थ्याचे कर्तव्य आहे.

युद्धभूमीवर अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या स्वरूपाची आणि कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत.