←
रविवार, 13 ऑक्टोबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 101

जैसा प्रलयांतरींचा वारा । न डळमळी मेरु थोरु । तैसा सुखदुःखप्रकारु । न बाधी तया ॥

"As the wind at the time of dissolution does not shake the great Meru, so the types of pleasure and pain do not affect him."

प्रलयांतरींचा Adjective
Pralayantaricha
प्रलयकाळातील
of the time of cosmic dissolution
वारा Noun
Vara
वारा किंवा वायू
wind
डळमळी Verb
Dalamali
विचलित होणे किंवा हलणे
to shake or waver
मेरु Noun
Meru
सुमेरु पर्वत
Mount Meru
बाधी Verb
Badhi
बाधा पोहोचवणे किंवा त्रास देणे
to affect or afflict
थोरु Adjective
Thoru
मोठा किंवा महान
great or mighty

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे प्रलयकाळचा प्रचंड वारा सुमेरु पर्वताला हलवू शकत नाही, त्याप्रमाणे सुख आणि दुःख या गोष्टी स्थिर बुद्धीच्या माणसाला विचलित करू शकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 279

जैसा पूर्ण सरितेचा ओघ। समुद्रु पावे वेगु। परी तो न सांडी आपली मर्यादा। तैसाचि तोही सदा॥

"As the flow of a full river reaches the ocean with speed, yet the ocean does not leave its boundary, so is he always."

सरितेचा Noun
Saritecha
नदीचा
Of the river
ओघ Noun
Ogh
प्रवाह
Flow
वेगु Noun
Vegu
वेग किंवा गती
Speed or velocity
सांडी Verb
Sandi
सोडणे किंवा ओलांडणे
To leave or cross
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा किंवा शिस्त
Boundary or limit
तैसाचि Adverb
Taisachi
त्याचप्रमाणे
In the same way

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्राला मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 121

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि संचारे । थडिये पाविजे ॥

"Just as by the movement of a boat one reaches the shore, so by the support of action, action itself is firmly abandoned."

कर्माचेनि Noun
karmācēni
कर्माच्या
by action
आधारें Noun
ādhārē
आधाराने
with the support of
सांडिजे Verb
sāṇḍijē
सोडावे किंवा त्याग करावा
should be abandoned
नावेचेनि Noun
nāvēcēni
नावेच्या
of the boat
थडिये Noun
thaḍiyē
काठावर किंवा तीरावर
on the shore
पाविजे Verb
pāvijē
पोहोचणे
to reach

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नदी ओलांडण्यासाठी आपण नावेचा आधार घेतो आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा त्याग (निष्काम अवस्था) साध्य करायचा असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा