🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे हवे' असे संकल्प-विकल्प (कलंक) पूर्णपणे नष्ट होतात. मनाचा जो मूळ स्वभाव आहे—सतत विचार करणे आणि धावणे (मनपण)—तो आत्मस्वरूपात विरघळून जातो. इतकेच नाही तर, ज्या अज्ञानामुळे (अविद्या) आपल्याला हे जग सत्य वाटते, ते अज्ञानही त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात स्वतःचे अस्तित्व गमावून बसते. ही अवस्था म्हणजे केवळ आनंदाचा आणि शांततेचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपले मन शांत होते. उदाहरणार्थ, चित्र काढताना जर चित्रकार चित्रात पूर्णपणे हरवून गेला, तर त्याला स्वतःचे आणि जगाचे भान राहत नाही, हीच एकाग्रता प्रगतीसाठी आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीनंतर मनाची आणि अज्ञानाची जी स्थिती होते, त्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' अशी भावना कधीच निर्माण होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण त्या प्रकाश देण्याच्या क्रियेचा सूर्यावर कोणताही परिणाम होत नाही किंवा सूर्याला 'मी प्रकाश देतो' असा गर्व नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून मुक्त असते. ती केवळ ईश्वरी इच्छेचे साधन म्हणून कार्य करते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने सामना जिंकल्यावर त्याचे सर्व श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सांघिक प्रयत्नांना देणे, हाच खरा कर्तेपणाचा त्याग आहे.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात का अडकत नाही आणि त्याचा अहंकार कसा नष्ट झालेला असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.