🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःला कर्ता मानून 'मी मारणारा आहे' असे म्हणतो, किंवा जो स्वतःला देह मानून 'मी मारला गेलो' असे समजतो, ते दोघेही भ्रमात आहेत. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. तो अविकारी आणि शाश्वत आहे. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचा नाश होत नाही, त्यामुळे मारणे किंवा मारले जाणे या क्रिया आत्म्याला लागू होत नाहीत. हे अज्ञान घालवण्यासाठी आत्मज्ञानाची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा आपण स्वतःला 'मी संपलो' असे मानतो. पण या ओवीवरून आपण हे शिकले पाहिजे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही संपत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले अस्तित्व संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या स्वधर्मानुसार प्राप्त झालेली विहित कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि एकाग्र चित्ताने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट ते आपल्याला मोक्षाच्या (परम पुरुषार्थाच्या) मार्गावर घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पहावे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोजचा अभ्यास मनापासून केल्यास यश नक्कीच मिळते.

परम पुरुषार्थ प्राप्त करण्यासाठी विहित कर्मांचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत.