🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते योग्यही नाही. जीवनात प्रगती करण्यासाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. मात्र, कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी 'फळाची आशा' सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हाच खरा संन्यास आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) अति चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: जर तुम्ही फक्त 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' असा विचार करत राहिलात तर अभ्यासात मन लागणार नाही, त्याऐवी मनापासून अभ्यास करा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हा तो जरी बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला आध्यात्मिक दृष्ट्या चिकटत नाहीत. कर्माचे बंधन हे फळाच्या इच्छेमुळे निर्माण होते. जेव्हा इच्छाच उरत नाही, तेव्हा कर्म हे 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते मोक्षाच्या मार्गात अडथळा ठरत नाही. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण त्यात त्याचा स्वार्थ नसतो.

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष द्यावे.

फळाची आशा सोडल्यावर कर्माचे बंधन कसे नाहीसे होते, याचे स्पष्टीकरण.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.