🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्यकिरणांच्या अभावी मृगजळ भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाशिवाय किंवा द्वैत प्रपंचाच्या पलीकडे गेल्यावर हे भौतिक सुख फोल ठरते. इंद्रियजन्य सुखे ही आभासी आहेत. जोपर्यंत अज्ञान आहे, तोपर्यंतच ही सुखे खरी वाटतात. जेव्हा ज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा हे जग आणि त्यातील सुख-दुःख दोन्ही मिथ्या ठरतात.

आपल्याला वाटणारे बाह्य सुख हे तात्पुरते असते. उदाहरणार्थ, नवीन खेळणी मिळाल्यावर होणारा आनंद हा त्या खेळण्यात नसून आपल्या मनात असतो. हे समजल्यास आपण बाह्य गोष्टींवर सुखासाठी अवलंबून राहणार नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मृगजळाच्या दृष्टान्तातून ऐहिक सुखाच्या आभासी स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा आध्यात्मिक प्रगतीसाठी कर्म सोडून संन्यास घेण्याची गरज नाही. खरी अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीत (वासनेत) असते. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण निकालाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील यापेक्षा आपण मनापासून अभ्यास कसा करू, यावर लक्ष द्यावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म न सोडता ते कशा प्रकारे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.