🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याचा स्वभावच असा आहे की तो कर्माशिवाय राहू शकत नाही. विहित कर्म (जे आपले कर्तव्य आहे) सोडून देणे किंवा पूर्णपणे निष्क्रिय होणे हे निसर्गनियमाच्या विरुद्ध आहे. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत प्रकृतीचे गुण माणसाला काही ना काही कृती करायला भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते कर्म फळाची आशा न धरता करणे श्रेष्ठ आहे. केवळ शरीर शांत ठेवल्याने कर्म सुटत नाही, कारण मन आणि बुद्धी सतत कार्यरत असतात.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला वाटले की मी अभ्यासच करणार नाही, तरीही त्याचे मन काहीतरी विचार करत राहील किंवा तो इतर काहीतरी कृती करेल. म्हणून, आळस करण्यापेक्षा आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच योग्य आहे. उदाहरणार्थ, सुट्टीच्या दिवशीही आपण काही ना काही करत असतोच, कारण पूर्ण निष्क्रियता अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत की कोणताही जीव कर्माचा पूर्णपणे त्याग करू शकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवंतांच्या अवताराचे मुख्य उद्देश स्पष्ट करतात. जेव्हा समाजात अधर्म वाढतो, तेव्हा ईश्वरी शक्ती सगुण रूपात प्रकट होते. याचे पहिले कारण म्हणजे 'साधूंचा कैवार' म्हणजेच सज्जन आणि सात्त्विक लोकांचे रक्षण करणे. दुसरे कारण म्हणजे 'दुर्जनांचा संहार' म्हणजेच वाईट प्रवृत्तींचा नाश करणे. या दोन्ही क्रियांमधून 'धर्माचे पाळणे' म्हणजेच नैतिक मूल्यांची पुनर्स्थापना होते. ही प्रक्रिया केवळ एकदाच घडत नाही, तर काळाच्या गरजेनुसार प्रत्येक युगात (युगायुगी) परमात्मा अवतार धारण करतो.

दैनंदिन जीवनात आपण नेहमी सत्याची आणि चांगल्या माणसांची बाजू घेतली पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर आपल्या समोर कोणावर अन्याय होत असेल, तर गप्प न बसता त्याला मदत करणे हाच खरा धर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या अवताराचे प्रयोजन आणि कार्य सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो पुरुष इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाहेर काढतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियसंयम हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असणे आवश्यक आहे, तरच आत्मज्ञान प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या प्रलोभनावर ताबा मिळवणे आणि आपले लक्ष ध्येयावर केंद्रित करणे, हे इंद्रिय निग्रहाचे उत्तम उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहते.