🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) उत्तम उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गंभीर स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या समोर अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने आली, तरी त्याचे अंत:करण डगमगत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील बदल त्याला विचलित करू शकत नाहीत. जो मनुष्य अशा प्रकारे इच्छांच्या आहारी जात नाही, तोच जीवनात शाश्वत शांती अनुभवू शकतो.

दैनंदिन जीवनात कितीही प्रलोभने किंवा कठीण प्रसंग आले तरी आपल्या तत्त्वांशी ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियावरील ग्लॅमर पाहून स्वतःच्या साध्या राहणीमानाबद्दल दुःख न मानता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवी जीवनात अटळ आहे. कर्माचा त्याग करणे हा दुःखावरचा उपाय नाही. त्याऐवजी, कर्म करण्याची 'युक्ती' किंवा कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि योग्य पद्धतीने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्मातच कुशलता शोधणे हा खरा मार्ग आहे.

जर एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा कंटाळा येत असेल, तर त्याने गणित सोडवणे सोडू नये. त्याऐवजी, त्याने ते विषय समजून घेण्याची नवी पद्धत (युक्ती) शोधली पाहिजे. अशाने त्याला विषयाची गोडी लागेल आणि यशही मिळेल.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्मयोगाचा मार्ग समजावून सांगताना स्पष्ट करतात की कर्तव्यापासून पळून जाणे योग्य नाही.