←
मंगळवार, 19 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 206

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्मेंचि न होती। जैं फळाची आस सांडिती। पांडुकुमरा॥

"Therefore, actions are indeed performed; but they do not become (binding) actions, when the desire for the fruit is abandoned, O son of Pandu."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
आस Noun
Aas
आशा किंवा आसक्ती
Desire or attachment
सांडिती Verb
Sanditi
सोडतात किंवा त्याग करतात
Abandon or give up
पांडुकुमरा Noun
Pandukumara
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
होती Verb
Hoti
होतात
Become

💡 अर्थ

इसलिए कर्म तो किए जाते हैं, लेकिन वे बंधनकारी नहीं होते, जब फल की इच्छा का त्याग कर दिया जाता है, हे पांडुपुत्र।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हा तो जरी बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला आध्यात्मिक दृष्ट्या चिकटत नाहीत. कर्माचे बंधन हे फळाच्या इच्छेमुळे निर्माण होते. जेव्हा इच्छाच उरत नाही, तेव्हा कर्म हे 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते मोक्षाच्या मार्गात अडथळा ठरत नाही. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण त्यात त्याचा स्वार्थ नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

फळाची आशा सोडल्यावर कर्माचे बंधन कसे नाहीसे होते, याचे स्पष्टीकरण.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 351

आणि विषयांतें जरी सेविले । तरी तेथें कांहीं न बाधिले । जैसें जळीं जळचरें संचरले । परी जळें न भिजती ॥ ३५१ ॥

"And even if they experience sense objects, they are not bound by them; just as aquatic animals move in water but are not wetted by it."

विषयांतें Noun
Vishayante
इंद्रियांचे विषय (भोग)
Sense objects
सेविले Verb
Sevile
उपभोगले
Consumed or enjoyed
बाधिले Verb
Badhile
अडकले किंवा बाधित झाले
Affected or bound
जळचरें Noun
Jalachare
पाण्यात राहणारे प्राणी
Aquatic animals
संचरले Verb
Sancharale
वावरले किंवा फिरले
Moved or roamed
भिजती Verb
Bhijati
ओले होणे
To get wet

💡 अर्थ

जैसे जलचर जल में रहते हुए भी उससे भीगते नहीं हैं, वैसे ही ज्ञानी पुरुष विषयों का उपभोग करते हुए भी उनमें लिप्त नहीं होते।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 139

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेंचि करीं तूं मनोधर्म । राखूनियां ॥ १३९ ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and which is your duty, by maintaining the steadiness of your mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य / विहित
Appropriate / Right
सधर्म Noun
Sadharma
स्वधर्म / स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा स्वभाव / एकाग्रता
State of mind / Equanimity
राखूनियां Verb
Rakhuniya
सांभाळून / राखून
Maintaining / Preserving

💡 अर्थ

इसलिए, जो कर्म उचित है और जो तुम्हारा कर्तव्य है, उसे ही मन की एकाग्रता बनाए रखते हुए करो।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा