←
बुधवार, 20 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 222

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसा सूर्य न शिवे दीप्ती। प्रकाशुनी॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not bring the sense of doership; just as the sun does not touch the radiance it spreads."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
कर्तेपणाचा भाव / अहंकार
Sense of doership
दीप्ती Noun
Deepti
प्रकाश / तेज
Radiance / Light
शिवे Verb
Shive
स्पर्श करणे / शिवणे
To touch / To affect

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती करणाऱ्याला कर्तेपणाचा अहंकार लागत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देऊनही त्या प्रकाशाच्या क्रियेला स्पर्श करत नाही किंवा त्यात अडकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. तो सूर्याचे उदाहरण देतात. सूर्य जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या क्रियेत किंवा त्यामुळे होणाऱ्या परिणामांत अडकत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणापासून मुक्त राहून लोककल्याणासाठी कर्मे करत राहते. कर्माचा परिणाम त्याच्या आत्मस्वरूपाला स्पर्श करू शकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण जेव्हा समाजात किंवा कुटुंबात काम करतो, तेव्हा 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य म्हणून काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत करताना 'मी उपकार करतोय' असे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे मानणे म्हणजे कर्तेपणाचा त्याग होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्ञानी पुरुष कर्मात लिप्त न होता सूर्याप्रमाणे अलिप्त राहून कशी कर्मे करतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 48

तंव तो अर्जुनु म्हणे । काय हें न कळे मने । जे आपणचि आपणें । मारूं पाहतों ॥

"Then Arjuna said, 'I do not understand what this is that my mind feels, that we are seeking to kill our very own.'"

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
Said
कळे Verb
Kale
समजते
Understand
मने Noun
Mane
मनाला
To the mind
आपणचि Pronoun
Aapanachi
आपण स्वतःच
We ourselves
मारूं Verb
Marun
मारण्यासाठी
To kill

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, "हे काय आहे ते माझ्या मनाला समजत नाहीये, की आपण आपल्याच माणसांना मारू पाहत आहोत."

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व आणि विषाद स्पष्टपणे दिसून येतो. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना, गुरूंना आणि आप्तांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन भावनिकदृष्ट्या खचला आहे. त्याला हा प्रश्न पडला आहे की, ज्यांच्यासोबत आपण लहानाचे मोठे झालो, ज्यांच्याकडून विद्या घेतली, त्यांनाच केवळ राज्यासाठी मारणे हे कितपत योग्य आहे? ही ओवी मानवी मनातील 'मोह' आणि 'कर्तव्य' यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण रागाच्या भरात किंवा स्वार्थापोटी आपल्याच जवळच्या व्यक्तींचे नुकसान करायला निघतो, तेव्हा क्षणभर थांबून अर्जुनासारखा विचार केला पाहिजे की आपण हे काय करत आहोत. उदाहरणार्थ, कौटुंबिक वादात टोकाची भूमिका घेण्यापूर्वी त्याचे परिणाम आपल्याच माणसांवर काय होतील, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि संभ्रमित झाला आहे, तो युद्धाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 96

म्हणोनि ज्ञानासारिखें । दुसरें पावन नाहीं विखें । जेणें आत्मज्ञानु अलोखें । हाता येई ॥ ९६ ॥

"Therefore, there is nothing as purifying as knowledge in this world, by which the extraordinary Self-knowledge is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ज्ञानासारिखें Adjective
Jnanasarikhe
ज्ञानाप्रमाणे
Like knowledge
पावन Adjective
Pavan
पवित्र
Purifying
विखें Noun
Vikhe
जगामध्ये
In the world
आत्मज्ञानु Noun
Atmajnanu
आत्मज्ञान
Self-knowledge
अलोखें Adjective
Alokhe
विलक्षण किंवा अदृश्य
Extraordinary or Invisible

💡 अर्थ

म्हणून या जगात ज्ञानासारखे दुसरे काहीही पवित्र नाही, ज्या ज्ञानामुळे आत्मस्वरूपाची ओळख सहजपणे होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा