🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली कर्मे (स्वधर्म) टाळू नयेत. ही कर्मे केवळ शारीरिक स्तरावर न करता 'मनोधर्माने' म्हणजेच अत्यंत एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मे त्याला बंधनात टाकत नाहीत, तर त्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच मोक्षाकडे किंवा आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने मनापासून केले पाहिजे. यामुळे कामात यश तर मिळतेच, पण मनाला शांतीही लाभते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्मे करण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या परम गतीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात दिसणारे निळेपण किंवा ढग हे आकाशाचाच एक आभास असतात आणि शेवटी ते आकाशातच विरून जातात, त्याप्रमाणे जीवात्मा हा वेगळा नसून तो परमात्म्याचाच प्रकाश आहे. जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा हा वेगळेपणाचा भास संपतो आणि केवळ एकच शुद्ध आत्मा उरतो. आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच अनुभवतो.

आपल्या मनातील भीती किंवा राग हे तात्पुरते ढग आहेत असे समजावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी येणारा ताण हा मनाचा एक आभास आहे, तो शांतपणे स्वीकारला की तो निघून जातो आणि आपले मूळ शांत स्वरूप उरते.

दुसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि द्वैताचा आभास कसा संपतो, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) स्थितीचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. नद्यांचे कितीही पाणी समुद्रात आले तरी समुद्र आपली सीमा सोडून बाहेर येत नाही, तसेच उन्हाळ्यात बाष्पीभवन झाले तरी तो आटत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष भौतिक सुख किंवा संपत्ती मिळाल्यावर (लाभ) गर्वाने फुगत नाही आणि काही गमावल्यावर (हानी) त्याला खेद वाटत नाही. त्याचे चित्त लाभालाभाच्या पलीकडे गेलेले असते.

दैनंदिन जीवनात यश आणि अपयश या दोन्ही गोष्टींकडे समान दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, व्यवसायात मोठा नफा झाला तर अहंकार बाळगू नये आणि नुकसान झाले तर निराश न होता आपले मानसिक संतुलन राखले पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन समत्व बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.