🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा अग्नी प्रज्वलित असतो, तेव्हा तो प्रकाश आणि उष्णता देतो. पण तो विझला की त्याचे रूपांतर काळपट कोळशात होते, ज्याला पूर्वीचे तेज नसते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा त्याची विवेकबुद्धी आणि ज्ञान नष्ट होते. रागाच्या भरात माणूस आपले चांगले-वाईट विसरतो आणि ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा वागू लागतो. क्रोधाचा आवेग ज्ञानाचा प्रकाश गिळून टाकतो आणि माणसाला केवळ अज्ञानाच्या अंधारात (कोळशाप्रमाणे) सोडून देतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो, तेव्हा आपण चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालातरी वाईट बोलल्याने नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून राग आवरणे आणि शांत राहणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज क्रोधाचा विनाशकारी स्वभाव आणि त्यामुळे ज्ञानाचा कसा ऱ्हास होतो, हे एका सुंदर उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या स्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की रथ अशा ठिकाणी न्यावा जिथून त्याला दोन्ही बाजूंच्या योद्ध्यांचे नीट निरीक्षण करता येईल. हे अर्जुनाच्या आत्मविश्वासाचे आणि युद्धाच्या तयारीचे लक्षण आहे. तो युद्धाला सामोरे जाण्यापूर्वी परिस्थितीचे आकलन करू इच्छितो.

कोणतेही मोठे काम सुरू करण्यापूर्वी त्या क्षेत्रातील आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट माहिती घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेला बसण्यापूर्वी अभ्यासक्रमाचा आणि प्रश्नांच्या स्वरूपाचा आढावा घेणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे आहे.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या योद्ध्यांचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड अग्नीत पडले की ते स्वतः अग्नीच बनते, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याची सर्व संचित आणि क्रियमाण कर्मे भस्मसात होतात. ज्ञानामुळे कर्माचा 'कर्ता' हा अहंकार नष्ट होतो, ज्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा अंधकार दूर करून साधकाला मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे खरे ज्ञान होते, तेव्हा त्याबद्दलचे चुकीचे विचार किंवा भीती नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, ती दोरी आहे हे ज्ञान झाले की भीती आपोआप संपते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की ज्ञान हे सर्व कर्मांच्या बंधनांचा नाश करणारे आहे.