🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे आणि त्याच्या धोरणीपणाचे वर्णन करतात. अर्जुन हा केवळ एक पराक्रमी योद्धाच नव्हता, तर तो 'सज्ञान' म्हणजे विवेकी आणि ज्ञानी होता. युद्धाला प्रत्यक्ष सुरुवात होण्यापूर्वी, शत्रूची फळी आणि स्वतःची स्थिती यांचे अचूक आकलन करण्यासाठी तो रणांगणाच्या मध्यभागी अत्यंत एकाग्रतेने आणि सावधपणे (सावधान) उभा राहिला. हे त्याच्या युद्धाप्रती असलेल्या गांभीर्याचे आणि सूक्ष्म निरीक्षणाचे प्रतीक आहे.

कोणतेही महत्त्वाचे काम सुरू करण्यापूर्वी, परिस्थितीचे शांतपणे आणि सावधपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखादा नवीन व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी बाजारातील परिस्थितीचा सखोल अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी रणांगणाच्या मध्यभागी उभा राहतो, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो आणि सर्व सृष्टी स्पष्ट दिसू लागते, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा अज्ञानाचा पडदा कायमचा फाटतो. हे ज्ञान केवळ स्वतःलाच ओळखत नाही, तर ते त्या परब्रह्माचे दर्शन घडवते. अज्ञान असेपर्यंतच माणसाला 'मी' आणि 'माझे' असा भ्रम असतो, पण ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गैरसमजातून वागतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण जेव्हा टॉर्चचा प्रकाश (ज्ञान) पडतो, तेव्हा भीती नष्ट होते. तसेच, जीवनातील दु:ख हे अज्ञानामुळे असते, सत्याचा शोध घेतल्यास शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे महत्त्व अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला 'स्वधर्माचे' मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकाराला साजेसे असेच विहित कर्म करावे. जे कर्म आपल्या स्वभावाशी जुळते, ते करताना मनावर ताण येत नाही आणि शरीराला थकवा जाणवत नाही. असे सहजतेने घडणारे कर्म म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. जेव्हा आपण आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य आनंदाने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला चित्रकलेची आवड असेल आणि त्याने त्यातच आपले करिअर केले, तर त्याला ते काम करताना कधीही कंटाळा येणार नाही. हेच त्याचे 'उचित कर्म' ठरेल. आपल्या आवडीनुसार आणि कर्तव्यानुसार काम केल्यास यश सहज मिळते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की ओझे न वाटता सहजपणे जे कर्म घडते, तेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.