🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. अर्जुनाने आपल्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा वापर करून या सत्याचा स्वतःच्या मनात विचार करावा. अज्ञानामुळे होणारा मोह सोडून देऊन कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करावे, असा हा गहन आशय आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो आणि रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या बुद्धीने विचार करायला शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपण कुठे कमी पडलो याचा शांतपणे विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या अनावश्यक शोकाबद्दल विचारत आहेत आणि त्याला विवेकाने विचार करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने योगाभ्यासाने आपले मन जिंकले आहे, त्याला बाह्य जगातील विषयांची भीती नसते. सामान्यतः इंद्रिये माणसाला विषयांकडे ओढून नेतात आणि विचलित करतात. परंतु, ज्याचे मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात आहे, त्याची इंद्रिये जरी विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. जसा एखादा निष्णात घोडेस्वार घोड्यांना मोकळे सोडले तरी ते योग्य मार्गावरच राहतात, तशीच अवस्था स्थितप्रज्ञाची असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर आजूबाजूला कितीही प्रलोभने (उदा. मोबाईल, टीव्ही, चविष्ट पदार्थ) असली तरी आपण आपल्या ध्येयापासून विचलित होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मन एकाग्र असेल तर बाहेरचा आवाज आपल्याला त्रास देत नाही.

ज्याचे मन स्थिर आहे, तो विषयांच्या सानिध्यात राहूनही अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.