🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा दुःखातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, संभ्रम सोडून आणि पूर्णपणे जागरूक राहून आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य निष्ठेने करतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने प्रगती करतो. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते योग्य पद्धतीने करणे हाच खरा शहाणपणा आहे.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी आपली जबाबदारी झटकून न टाकता ती धैर्याने पार पाडावी. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादा विषय कठीण वाटला तरी त्याचा कंटाळा न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून त्याने प्रयत्न सुरू ठेवणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.