🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण कर्माच्या फळावर त्याचे नियंत्रण नाही. अर्जुनाला उद्देशून ते सांगतात की, युद्धासारखे कठीण कर्तव्य समोर असताना 'मला काय मिळेल' हा विचार करून कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. खरे शहाणपण कर्मात गुंतून राहण्यात नाही, तर कर्माचे फळ ईश्वराला अर्पण करून अलिप्त राहण्यात आहे. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्तपणे कार्य करू शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा पूर्ण लक्ष अभ्यासावर केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक रूप आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, फळाची अपेक्षा कशी सोडावी हे समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित आहेत, त्यांच्याकडे पाहूनच सामान्य जनता आपले आचरण ठरवत असते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही त्याचे चुकीचे अनुकरण करून आळशी बनतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकसंग्रहासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने स्वतः आदर्श कर्म करून दाखवणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच जगासाठी नियमावली ठरते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण एखाद्या पदावर असू किंवा कुटुंबाचे प्रमुख असू, तर आपले वागणे आदर्श असावे. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे अनुकरण करून अभ्यासाकडे लक्ष देतील.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि त्यांनी आदर्श का असावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.