🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा आपली शांतता सोडत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे भोग किंवा विषय आले तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो आणि बाह्य परिस्थितीचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही.

जीवनात कितीही सुख-दुःख किंवा प्रलोभने आली तरी आपल्या तत्त्वांपासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत मोठे यश मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि अपयश आले म्हणून खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व पटवून देत आहेत.