🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, ज्यांना आत्मज्ञानाची जाणीव नाही आणि जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करत आहेत, अशा लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम निर्माण करू नये. त्यांना 'कर्मे सोडून द्या' असा उपदेश केल्यास ते गोंधळात पडतील आणि त्यांचे नुकसान होईल. त्याऐवजी, ज्ञानी माणसाने स्वतः अनासक्तीने आणि शिस्तीने सर्व विहित कर्मे करून दाखवावीत. ज्ञानी पुरुषाचे आचरण पाहून सामान्य लोकही आपोआप योग्य मार्गाला लागतात. उपदेशापेक्षा कृती अधिक प्रभावी असते, हाच या ओवीचा मुख्य आशय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा वरिष्ठ अधिकारी आपल्या कनिष्ठांना फक्त सूचना देत राहिला तर काम नीट होत नाही. पण जर तो स्वतः वेळेवर येऊन आणि प्रामाणिकपणे काम करून दाखवत असेल, तर कनिष्ठ कर्मचारी त्याचे अनुकरण करतात. उदा. पालकांनी मुलांना 'खोटे बोलू नका' असे सांगण्यापेक्षा स्वतः नेहमी खरे बोलून दाखवणे जास्त प्रभावी ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांशी कसे वागावे आणि त्यांना कर्ममार्गावर कसे टिकवून ठेवावे, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी शास्त्राने सांगितलेल्या आणि आपल्या प्रकृतीला साजेसा अशा कर्तव्याचेच आचरण करावे. यासाठी त्यांनी एका प्रवाशाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखादा प्रवासी सर्वांनी मान्य केलेल्या सुरक्षित राजमार्गावरून चालला, तर त्याला प्रवासात कष्ट होत नाहीत आणि तो चुकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य आपले विहित कर्म प्रामाणिकपणे करतो, तो संसाराच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला आत्मिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला 'विद्यार्थी धर्म' म्हणजेच प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे पाळले पाहिजे. जर त्यांनी अभ्यासाचा हा 'राजमार्ग' निवडला, तर त्यांना परीक्षेच्या वेळी भीती वाटणार नाही आणि यश सहज मिळेल.

कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास आणि योग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की कर्म सोडणे म्हणजे संन्यास आणि कर्मात राहणे म्हणजे योग. परंतु, ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कारण दोघांचेही ध्येय अहंकाराचा त्याग करणे हेच असते. बाह्य कृती वेगळी दिसली तरी अंतर्यामीची स्थिती एकच असते. जो फळाची आशा सोडून कर्म करतो, तो संन्यासीच असतो. म्हणून या दोन्ही मार्गांत कोणताही भेद मानू नये.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता काम करणे म्हणजे संन्यास आणि योग यांचा मेळ घालणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून ते मुळात एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.