🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण कर्माच्या फळावर त्याचे नियंत्रण नाही. अर्जुनाला उद्देशून ते सांगतात की, युद्धासारखे कठीण कर्तव्य समोर असताना 'मला काय मिळेल' हा विचार करून कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. खरे शहाणपण कर्मात गुंतून राहण्यात नाही, तर कर्माचे फळ ईश्वराला अर्पण करून अलिप्त राहण्यात आहे. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्तपणे कार्य करू शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा पूर्ण लक्ष अभ्यासावर केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक रूप आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, फळाची अपेक्षा कशी सोडावी हे समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या अज्ञानावर भाष्य करतात. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला आहे. श्रीकृष्ण त्याला विचारतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाची नश्वरता हे मूलभूत सत्य तुला माहित नाही का? की तू ते जाणूनही या क्षणी विसरला आहेस? मृत्यू ही एक नैसर्गिक घटना असताना तू तिला 'अनुचित' किंवा 'अयोग्य' का मानतोस? हे अर्जुनाचे वैचारिक गोंधळ दूर करण्यासाठी विचारलेले प्रश्न आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात आपल्या तत्त्वांना विसरतो, तेव्हा स्वतःला हा प्रश्न विचारला पाहिजे की आपण आपले ज्ञान का विसरलो आहोत? उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, 'प्रयत्न करणे हेच आपल्या हातात आहे' हे सत्य आठवणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या वेळी अर्जुन मोहग्रस्त झाला असता श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या ज्ञानाची आठवण करून देत आहेत.