🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. तो सूर्याचे उदाहरण देतात. सूर्य जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या क्रियेत किंवा त्यामुळे होणाऱ्या परिणामांत अडकत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणापासून मुक्त राहून लोककल्याणासाठी कर्मे करत राहते. कर्माचा परिणाम त्याच्या आत्मस्वरूपाला स्पर्श करू शकत नाही.

आपण जेव्हा समाजात किंवा कुटुंबात काम करतो, तेव्हा 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य म्हणून काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत करताना 'मी उपकार करतोय' असे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे मानणे म्हणजे कर्तेपणाचा त्याग होय.

ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्ञानी पुरुष कर्मात लिप्त न होता सूर्याप्रमाणे अलिप्त राहून कशी कर्मे करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने भविष्याची चिंता किंवा भूतकाळाचा विचार न करता, वर्तमानात जे कर्तव्य नैसर्गिकरीत्या समोर आले आहे, त्यावर लक्ष केंद्रित करावे. 'ओघें मिळे' म्हणजे जे कर्म परिस्थितीनुसार प्राप्त झाले आहे, ते टाळू नये. ते कर्म करताना मनात कोणतीही अस्वस्थता न ठेवता 'निचाळ' म्हणजे अत्यंत स्थिर आणि शांत चित्ताने ते पार पाडावे. हीच कर्माची शुद्ध अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्यावर एखादी जबाबदारी येते, तेव्हा ती ओझे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने शांतपणे पार पाडावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये अचानक आलेले काम चिडचिड न करता शांत चित्ताने पूर्ण करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचरणाची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला संसाराचे वास्तव स्वरूप समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, हा संसार मुळातच दुःखाचे घर आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीपासून थंडावा मिळणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे या नश्वर जगातील भौतिक सुखांपासून शाश्वत आनंद मिळणे अशक्य आहे. इंद्रियांना वाटणारे क्षणिक सुख हे शेवटी दुःखातच रूपांतरित होते. म्हणून विवेकी माणसाने या जगाच्या मोहात न पडता आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधला पाहिजे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की संसार हा स्वभावतःच असा आहे. हे समजल्यास आपण दुःखात खचून न जाता धैर्याने पुढे जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, हे जग संघर्षाचे आहे हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेवरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे नश्वर आणि दुःखमय स्वरूप समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याला वैराग्य प्राप्त व्हावे.