🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपले मन बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) गुंतलेले असते, तोपर्यंत आपल्याला इंद्रियांच्या पलीकडचे शाश्वत सुख मिळत नाही. जेव्हा साधक आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो आणि विषयांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला एका अशा सुखाची प्राप्ती होते जे कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख 'निवांत' म्हणजे कोणत्याही विक्षेपाशिवाय आणि गोंधळाशिवाय असते. हेच खरे आत्मसुख आहे.

दिवसभरातून किमान १० मिनिटे मोबाईल आणि इतर गॅजेट्स बाजूला ठेवून शांत बसा. बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास तुम्हाला मनाच्या गाभाऱ्यात असलेल्या शांततेचा आणि सुखाचा अनुभव येईल.

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या आत्मसुखाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्म त्यागल्याने किंवा क्रिया थांबवल्याने मनुष्य नैष्कर्म्य स्थितीला (कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे) पोहोचू शकत नाही. जोपर्यंत मनात वासना आणि अहंकार शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्म सोडणे हे केवळ ढोंग ठरेल. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे, केवळ शारीरिकरीत्या कर्म थांबवणे पुरेसे नाही. प्रकृतीच्या गुणामुळे मनुष्य क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही, त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा निष्काम भावनेने कर्म करणे श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढल्याने मानसिक शांती मिळत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून पुस्तक बाजूला ठेवले तरी त्याच्या मनात परीक्षेची भीती राहतेच. त्याऐवजी, फळाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की केवळ कर्म त्यागणे म्हणजे कर्ममुक्ती नव्हे, तर कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी नाव पाण्यात सुरक्षित प्रवास करत असताना अचानक सुटलेला प्रचंड वारा तिला दिशाहीन करतो आणि शेवटी तिला बुडवतो, तसेच मानवी मनाचे आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली इंद्रिये मोकळी सोडते आणि त्याचे मन त्या इंद्रियांच्या विषयांकडे धावू लागते, तेव्हा ती इंद्रिये त्या व्यक्तीची विवेकबुद्धी हिरावून घेतात. एकच इंद्रिय जरी मनाला ओढू लागले, तरी ते संपूर्ण जीवनाचा नाश करण्यास पुरेसे ठरते. म्हणून आत्मसंयम आणि बुद्धीची स्थिरता अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आहारी जातो, तेव्हा आपले मन इंद्रियांच्या मागे धावत असते. अशा वेळी आपली प्रगती थांबते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियांवर ताबा नसल्यास बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माउलींनी नावेचे उदाहरण दिले आहे.