🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. म्हणून, हे अर्जुना, तू कोणत्याही शंकेशिवाय तुझ्या वाट्याला आलेले विहित कर्म म्हणजेच तुझा स्वधर्म आचरणात आण. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा आणि चित्तशुद्धीचा खरा मार्ग आहे. मनात कोणताही गोंधळ न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचा स्वधर्म म्हणजे अभ्यास करणे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता किंवा आळस न करता अभ्यास करणे म्हणजे 'निभ्रांतपणे स्वधर्म आचरणे' होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कोणत्याही शंकेशिवाय पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, कारण कर्म करणे हे कर्म न करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी ज्ञानमार्ग (संन्यास) आणि कर्ममार्ग (कर्मयोग) हे दोन्ही सारखेच समर्थ आहेत. तथापि, सामान्य माणसासाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. कर्मात राहूनही अलिप्त राहणे, म्हणजेच कर्मयोग, हा मार्ग अधिक सुलभ आणि व्यावहारिक आहे. संन्यासामध्ये मनाचा निग्रह करणे कठीण असते, तर कर्मयोगात कर्माद्वारेच चित्तशुद्धी होऊन मोक्ष मिळवणे सोपे जाते, म्हणून कर्मयोगाला 'विशेष' किंवा श्रेष्ठ म्हटले आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाण्यापेक्षा (संन्यास), त्या जबाबदाऱ्या फळाची अपेक्षा न ठेवता प्रामाणिकपणे पार पाडणे (कर्मयोग) जास्त महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने केवळ पगारासाठी काम न करता आपले काम हीच सेवा मानून केल्यास त्याला मानसिक शांती मिळते.

अर्जुन संभ्रमात असताना श्रीकृष्ण त्याला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील तुलना करून कोणता मार्ग अधिक योग्य आहे ते सांगत आहेत.