🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सृष्टीचे चक्र सुरळीत चालण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आपले विहित कर्म करणे आवश्यक आहे. जो मनुष्य केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करतो आणि समाजाप्रती किंवा निसर्गाप्रती असलेले आपले कर्तव्य (यज्ञरूपी कर्म) पार पाडत नाही, तो केवळ पापाचेच जीवन जगत असतो. अशा व्यक्तीचे अस्तित्व जगासाठी ओझे ठरते, कारण तो घेतो तर सर्वकाही पण परत काहीच देत नाही.

आपल्याला मिळालेल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडाव्यात. उदाहरणार्थ, जर एखादा नागरिक कर भरत नसेल किंवा सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करत असेल, तर तो या ओवीनुसार कर्तव्यापासून च्युत झाला आहे असे म्हणता येईल.

सृष्टीचक्र आणि यज्ञसंस्थेचे महत्त्व सांगताना, जे लोक आपले कर्तव्य बजावत नाहीत त्यांच्या दोषांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मोहापासून सावध करत आहेत. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या प्रेमापोटी कर्तव्यापासून विचलित झाला होता. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, हा मोह तुला सत्यापासून दूर नेत आहे, तुला फसवित आहे. ज्ञानी माणसाने अशा मोहाच्या आहारी जाऊन शोक करणे योग्य नाही. म्हणून सर्व दुःख बाजूला सारून, जे विहित कर्म (युद्ध/कर्तव्य) समोर उभे आहे, ते पार पाडणे हेच तुझे खरे कर्तव्य आहे.

जेव्हा आपण भावनेच्या भरात आपले कर्तव्य विसरतो, तेव्हा हे वचन आपल्याला योग्य मार्ग दाखवते. उदाहरणार्थ: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे रडत न बसता, शोक सोडून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'उचित' कर्म करणे होय.

अर्जुन मोहामुळे युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) त्याला शोक सोडून कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे आणि परमात्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या मूळ तत्त्वामुळे हे संपूर्ण विश्व (त्रिभुवन) विस्तारले आहे, ते तत्त्व कधीही संपत नाही. जसे आकाशाला कोणीही स्पर्श करू शकत नाही किंवा नष्ट करू शकत नाही, तसेच या विश्वाचा आधार असलेला परमात्मा अव्यय आहे. बाह्य जग बदलत असले तरी, त्यामागील मूळ चैतन्य शक्ती शाश्वत आणि अविनाशी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा एखाद्या गोष्टीच्या हानीमुळे दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले आंतरिक सामर्थ्य आणि आत्मा कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेतील अपयश म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही, कारण तुमचे ज्ञान आणि प्रयत्न करण्याची शक्ती तुमच्यात कायम असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला मृत्यूचे भय आणि शोक दूर करण्यासाठी आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.