🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या ऐहिक सुखात आणि इंद्रियांच्या विषयांमध्ये सामान्य लोक मग्न असतात, ते ज्ञानी माणसासाठी विषासारखे निरर्थक असते, म्हणून तो तिथे निद्रिस्त (अलिप्त) असतो. याउलट, ज्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सामान्य लोक अज्ञानी किंवा झोपलेले असतात, तिथे ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे जागृत असतो. थोडक्यात, जगाची दृष्टी जिथे संपते, तिथे ज्ञान्याची दृष्टी सुरू होते.

जेव्हा आपल्या अवतीभवतीचे लोक केवळ अफवा किंवा निरर्थक वादात वेळ घालवत असतात, तेव्हा आपण त्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर किंवा चांगल्या विचारांवर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे. उदाहरण: परीक्षेत सर्व मुले कॉपी करण्याचा विचार करत असताना, एका प्रामाणिक विद्यार्थ्याने आपल्या अभ्यासावर लक्ष देणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुष सामान्य लोकांपासून वैचारिकदृष्ट्या कसा वेगळा असतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जेव्हा मनुष्य कर्माच्या फळाची आशा सोडतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'काय करावे' (विहित कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म किंवा अधर्म) याबद्दल संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. महाराज म्हणतात की, तू केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. कर्माच्या स्वरूपाबद्दल किंवा त्याच्या परिणामाबद्दल कोणताही मानसिक गोंधळ मनात ठेवू नकोस. कर्माचे फळ ईश्वराच्या हाती सोपवून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम केल्यावर मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्यापेक्षा 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने पदोन्नतीची चिंता करण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे.

भगवद्गीतेतील 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' या श्लोकाचे निरूपण करताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांमधील मानसिक द्वंद्व सोडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आत्मसाक्षात्कार प्राप्त केला आहे, तो परमात्म्याशी एकरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर तिचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तसेच आत्मज्ञानी पुरुष ब्रह्मात विलीन होतो. त्याला 'पुनरावृत्ति' म्हणजे पुन्हा जन्म घेण्याचे बंधन उरत नाही, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते. आत्मबोधाने त्याचे संचित आणि प्रारब्ध कर्म संपलेले असते, त्यामुळे त्याला संसाराच्या चक्रात पुन्हा परतावे लागत नाही.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे सत्य स्वरूप पूर्णपणे समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलचे आपले अज्ञान कायमचे दूर होते. उदाहरणार्थ, एकदा दोरी म्हणजे साप नाही हे कळले की भीती कायमची निघून जाते. तसेच जीवनाचे सत्य कळल्यावर भीती उरत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाला पुनर्जन्म का नसतो आणि तो परमात्म्याशी कसा एकरूप होतो, याचे स्पष्टीकरण या ओवीत दिले आहे.