🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची खरी व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ कर्म सोडून देणे नव्हे, तर कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहणे होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच 'अकर्म' स्थिती (म्हणजेच कर्माचा अहंकार नसणे) प्राप्त करते, तेव्हाच त्याला खरा संन्यासी म्हटले जाते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना, 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हाच खरा संन्यास आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्म करूनही माणूस त्यापासून मुक्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा मोह बाळगणे चुकीचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीला समाजात आणि जीवनात एक विशिष्ट कर्तव्य (स्वधर्म) दिलेले असते. अर्जुनासाठी क्षत्रिय म्हणून युद्ध करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि संभ्रम न बाळगता पार पाडतो, तेव्हाच त्याची आध्यात्मिक प्रगती होते. 'निभ्रांता' या शब्दाचा अर्थ असा की, मनात कोणताही संशय न ठेवता पूर्ण निष्ठेने कृती करणे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे कठीण काम करायचे असते, तेव्हा 'ते करू की नको' असा विचार करून वेळ घालवण्यापेक्षा, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य मानून त्यात मग्न व्हावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा संभ्रम सोडून क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्याचे आवाहन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा प्रभावशाली व्यक्ती असतात, त्यांच्या कृतींचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुष सदाचाराने वागला, तर समाज त्याचेच अनुकरण करतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' किंवा आदर्श ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे मराठी निरूपण आहे.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी खोटे न बोलल्यास मुलेही सत्याचा मार्ग धरतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.