🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.