🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.