🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण कर्माच्या फळावर त्याचे नियंत्रण नाही. अर्जुनाला उद्देशून ते सांगतात की, युद्धासारखे कठीण कर्तव्य समोर असताना 'मला काय मिळेल' हा विचार करून कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. खरे शहाणपण कर्मात गुंतून राहण्यात नाही, तर कर्माचे फळ ईश्वराला अर्पण करून अलिप्त राहण्यात आहे. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्तपणे कार्य करू शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा पूर्ण लक्ष अभ्यासावर केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक रूप आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, फळाची अपेक्षा कशी सोडावी हे समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, तू विनाकारण मनात संभ्रम का निर्माण करत आहेस? जर तू तुझ्या क्षत्रिय धर्माचा विचार केलास, तर तुला समजेल की या प्रसंगी युद्ध करणे हेच तुझे परम कर्तव्य आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्यासाठी सर्वात कल्याणकारी असते. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म पार पाडणे हाच खरा मार्ग आहे, असे मार्गदर्शन येथे केले आहे.

जेव्हा आपण आपल्या कर्तव्याबद्दल संभ्रमात असतो, तेव्हा आपल्या मूळ जबाबदाऱ्यांकडे लक्ष देऊन निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह सोडून अभ्यास करणे हा त्याचा 'विद्यार्थी धर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि स्वधर्माचे पालन करण्याच्या महत्त्वाची आठवण करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.