🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जगाचे लक्ष असते. हे श्रेष्ठ लोक जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक नियम किंवा 'प्रमाण' बनतो. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असते. म्हणून, समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे वागणे संपूर्ण समाजाची दिशा ठरवते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्त पाळतात. उदाहरण: पालकांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले खरे बोलायला शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि त्यांनी आदर्श का घालून दिला पाहिजे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, सामान्य लोक नेहमी श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर तू तुझे विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडलेस, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. जगाला सन्मार्ग दाखवणे हे तुझ्यासारख्या श्रेष्ठ पुरुषाचे कर्तव्य आहे. म्हणून, केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर समाजाला दिशा देण्यासाठी तू तुझे कर्म निष्ठेने केले पाहिजेस.

आपल्या वागण्याचा इतरांवर, विशेषतः लहानांवर प्रभाव पडतो. त्यामुळे आपण नेहमी शिस्त आणि नैतिकतेने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तीने समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली कर्तव्ये का पार पाडली पाहिजेत, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे याचा निर्णय स्वतःच्या आवडीनिवडीवर किंवा 'मनोधर्मावर' घेऊ नये. अनेकदा आपले मन आपल्याला सोयीचे तेच करायला सांगते, पण ते कदाचित अधर्म असू शकते. म्हणून शास्त्राने किंवा नीतिमत्तेने जे 'उचित' ठरवले आहे, तेच करावे. स्वतःच्या मनाचे पूर्वग्रह आणि स्वार्थ बाजूला ठेवून विवेकाने कर्माची निवड करावी.

एखाद्या विद्यार्थ्याला खेळायला जावेसे वाटते (मनाचा हट्ट), पण उद्या परीक्षा असल्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. अशा वेळी मनाचा हट्ट सोडून कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म कसे करावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक कसा ओळखावा हे स्पष्ट करत आहेत.