🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा आपल्या इच्छेनुसार आपली सहाही अंगे (चार पाय, डोके आणि शेपटी) आपल्या कडक पाठीच्या कवचाखाली ओढून घेतो, तेव्हा ती बाहेरून कोणालाही इजा पोहोचवता येत नाहीत. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण असते, तो बाह्य जगातील शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या विषयांत न अडकता आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो. विषयांचा त्याग करून जो आत्मस्वरूपात रममाण होतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. हे इंद्रियनिग्रहाचे सर्वोच्च शिखर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा विषयाकडे वळवणे आणि बाह्य प्रलोभने टाळणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली कासवाच्या दृष्टान्तातून इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडून वनात जाणे किंवा भगवी वस्त्रे परिधान करणे नव्हे. ज्याच्या अंतःकरणात कोणाबद्दलही मत्सर किंवा द्वेष उरलेला नाही आणि ज्याला भौतिक सुखांची किंवा फळांची कोणतीही आशा नाही, तोच खरा संन्यासी आहे. असा मनुष्य प्रपंचात राहूनही मनाच्या अवस्थेमुळे सदैव मुक्त असतो. द्वेष आणि आशा हेच माणसाला संसारात जखडून ठेवतात; ज्याने या दोघांवर विजय मिळवला, तोच नित्य संन्यासी होय.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा कोणाबद्दल मनात राग धरत नाही आणि कामाच्या फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करतो, तेव्हा आपण मानसिक तणावातून मुक्त होतो. उदाहरण: एखाद्या मित्राने मदत केली नाही तरी त्याच्याबद्दल द्वेष न ठेवणे आणि स्वतःचे काम आनंदाने करणे.

खरा संन्यासी बाह्य रूपाने नाही तर अंतर्मनाने कसा ओळखावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.