🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियविषयांचे (उदा. रूप, रस, गंध) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयाबद्दल आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्ती वाढली की त्याचे रूपांतर 'कामात' (तीव्र इच्छेत) होते. मनाची ही प्रक्रिया अत्यंत सूक्ष्म असते, जिथे केवळ विचारातून कृतीची आणि बंधनाची सुरुवात होते. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान्पुंसः' या श्लोकावर आधारित आहे.

जर आपल्याला वाईट सवयींपासून दूर राहायचे असेल, तर त्या गोष्टींचा विचार करणे थांबवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर कोणाला जंक फूड सोडायचे असेल, तर त्याने त्याचे फोटो पाहणे किंवा त्याबद्दल विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण केवळ विचारातूनच ते खाण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होते.

इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने मनुष्याचे पतन कसे सुरू होते, याची प्रक्रिया ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा मोह बाळगणे चुकीचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीला समाजात आणि जीवनात एक विशिष्ट कर्तव्य (स्वधर्म) दिलेले असते. अर्जुनासाठी क्षत्रिय म्हणून युद्ध करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि संभ्रम न बाळगता पार पाडतो, तेव्हाच त्याची आध्यात्मिक प्रगती होते. 'निभ्रांता' या शब्दाचा अर्थ असा की, मनात कोणताही संशय न ठेवता पूर्ण निष्ठेने कृती करणे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे कठीण काम करायचे असते, तेव्हा 'ते करू की नको' असा विचार करून वेळ घालवण्यापेक्षा, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य मानून त्यात मग्न व्हावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा संभ्रम सोडून क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्याचे आवाहन करत आहेत.