🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम (झकविली) झटकून टाकणे आवश्यक आहे. अज्ञानामुळे निर्माण झालेली ही व्याकुळता किंवा दुःख पूर्णपणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने सत्याचा स्वीकार करून कर्तव्याला सामोरे जावे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा रडत बसण्यापेक्षा त्या परिस्थितीचा स्वीकार करून पुढे जाणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले म्हणून रडत बसण्यापेक्षा, पुढच्या वेळी अधिक चांगला अभ्यास करण्याचा निर्धार करणे म्हणजे 'वृथा उद्वेग' सोडणे होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ दूर करून व्यर्थ शोक थांबवण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि धर्माचा निर्णय होतो. 'विचित्र' या शब्दाचा अर्थ येथे 'विविध प्रकारची' किंवा 'विलक्षण' असा आहे, कारण एका बाजूला अधर्माचे सैन्य (कौरव) आणि दुसऱ्या बाजूला धर्माचे सैन्य (पांडव) उभे आहे. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीची पार्श्वभूमी आणि त्या जागेचे पावित्र्य दर्शवते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा कुरुक्षेत्रासारखी परिस्थिती निर्माण होते, जिथे आपल्याला दोन भिन्न विचारांमध्ये निवड करावी लागते. अशा वेळी आपण धर्माच्या (सत्याच्या) बाजूने उभे राहणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कॉपी करण्याचा मोह टाळून प्रामाणिकपणे पेपर लिहिणे हे आपले 'धर्मक्षेत्र' आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील परिस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे की तिथे कशा प्रकारे दोन्ही सैन्यं जमा झाली आहेत.