शुक्रवार, 07 जानेवारी 2028
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 187

जेथ हे विषयविख वावरे । तेथ तो निद्रिस्तचि असे पुरे । आणि जेथ भूतजात जागे । तेथ तो निजे ॥ १८७ ॥

"Where this poison of sense-objects roams, there he is completely asleep; and where all beings are awake, there he sleeps."

विषयविख Noun
Vishayavikha
इंद्रियांच्या विषयांचे विष
Poison of sense-objects
वावरे Verb
Vavare
वावरते किंवा संचार करते
Exists or roams
निद्रिस्त Adjective
Nidrista
झोपलेला किंवा अलिप्त
Asleep or indifferent
भूतजात Noun
Bhutajata
सर्व प्राणीमात्र
All living beings
जागे Verb
Jage
जागृत असणे
To be awake

💡 अर्थ

ज्या संसारी विषयांमध्ये सामान्य माणसे खूप रस घेतात, तिथे ज्ञानी माणूस लक्ष देत नाही (तो तिथे झोपल्यासारखा असतो). आणि ज्या आत्मज्ञानाकडे सामान्य लोक दुर्लक्ष करतात, तिथे ज्ञानी माणूस पूर्णपणे सावध असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या ऐहिक सुखात आणि इंद्रियांच्या विषयांमध्ये सामान्य लोक मग्न असतात, ते ज्ञानी माणसासाठी विषासारखे निरर्थक असते, म्हणून तो तिथे निद्रिस्त (अलिप्त) असतो. याउलट, ज्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सामान्य लोक अज्ञानी किंवा झोपलेले असतात, तिथे ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे जागृत असतो. थोडक्यात, जगाची दृष्टी जिथे संपते, तिथे ज्ञान्याची दृष्टी सुरू होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या अवतीभवतीचे लोक केवळ अफवा किंवा निरर्थक वादात वेळ घालवत असतात, तेव्हा आपण त्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर किंवा चांगल्या विचारांवर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे. उदाहरण: परीक्षेत सर्व मुले कॉपी करण्याचा विचार करत असताना, एका प्रामाणिक विद्यार्थ्याने आपल्या अभ्यासावर लक्ष देणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष सामान्य लोकांपासून वैचारिकदृष्ट्या कसा वेगळा असतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 217

म्हणौनि तूं पां धनुर्धरा | या कर्मातें न संडिसि वीरा | आणि फळाची ही आशा न धरा | चित्तें आपुलें || २१७ ||

"Therefore, O Archer, do not forsake your actions; and do not hold any expectation for the fruit in your heart."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
अर्जुना (धनुष्य धारण करणाऱ्या)
O Archer (Arjuna)
संडिसि Verb
Sandisi
टाकू नकोस / सोडू नकोस
Do not abandon
आशा Noun
Aasha
अपेक्षा / इच्छा
Desire or Hope
चित्तें Noun
Chitte
मनात / अंतःकरणात
In the mind

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू तुझे कर्तव्य सोडू नकोस आणि ते करताना फळाची अपेक्षाही मनात ठेवू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, विहित कर्मे करणे हेच उचित आहे. मात्र, कर्म करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा सोडून कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हीच खरी कर्ममुक्ती आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे आकलन उत्तम कसे करून घेईन' यावर लक्ष देणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा विस्तार करताना अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 147

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्यचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सद्धर्म । तेंचि करीं तूं मनोधर्म । सांडूनियां ॥ १४७ ॥

"Therefore, perform the duty that is appropriate and which constitutes true righteousness, abandoning the impulses of the mind."

उचित Adjective
Uchita
योग्य/विहित
Appropriate/Rightful
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While practicing
सद्धर्म Noun
Saddharma
सत्य धर्म/चांगले कर्तव्य
Righteous duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचे संकल्प-विकल्प/लहरी
Whims of the mind
सांडूनियां Verb
Sanduniya
त्याग करून/सोडून
Abandoning/Casting away

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे आचरल्याने धर्माचे पालन होते, तेच तू तुझ्या मनाचे छंद किंवा लहरी सोडून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-द्वेष किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला सारले पाहिजेत. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने 'उचित' आहे, तेच करावे. जेव्हा आपण स्वधर्माचे पालन करतो, तेव्हा ते कर्म आपोआपच 'सद्धर्म' ठरते. मनाच्या लहरीनुसार वागण्यापेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा योग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा कंटाळा येतो (मनोधर्म), तेव्हा तो आळस सोडून आपले कर्तव्य (उचित कर्म) पूर्ण करणे, जसे की विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज वैयक्तिक मानसिक पूर्वग्रह ओलांडून आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा