🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या प्रतिसादाचे वर्णन करतात. अर्जुन रणांगणावर उभा राहून तत्त्वज्ञानाच्या आणि धर्माच्या मोठ्या गोष्टी करत होता, परंतु त्याचे मन मोहाने आणि शोकाने ग्रासलेले होते. श्रीकृष्ण हसले कारण अर्जुनाचा हा विरोधाभास त्यांना स्पष्ट दिसत होता. तो ज्ञानी असल्यासारखा बोलत होता, पण त्याचे वागणे अज्ञानाचे होते. हे हसणे अर्जुनाचा अहंकार दूर करण्यासाठी आणि त्याला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी होते. आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसलेला माणूसच असा शोक करतो, हे श्रीकृष्ण सुचवत आहेत.

जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप माहिती असल्याचा आव आणते पण प्रत्यक्ष कृती करताना गोंधळते, तेव्हा तिला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी या ओवीचा संदर्भ दिला जातो. उदाहरणार्थ, आरोग्यावर मोठे भाषण देणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः व्यायामाचा कंटाळा केल्यास ही ओवी लागू होते.

अर्जुनाने युद्धाला नकार देऊन जो शोक व्यक्त केला, त्यावर श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यासाठी सुरुवात करतात.