🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या आध्यात्मिक महत्त्वाचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ युद्धाचे मैदान नसून ते एक 'धर्मक्षेत्र' आहे. त्याची पवित्रता इतकी श्रेष्ठ आहे की प्रत्यक्ष देव सुद्धा त्या भूमीवर वास्तव्य करण्यासाठी किंवा तेथील घडामोडी पाहण्यासाठी अहोरात्र (दिवस-रात्र) उपस्थित असतात. हे स्थान ईश्वरी शक्तीने भारलेले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपण ज्या ठिकाणी राहतो किंवा काम करतो, ते ठिकाण आपल्या चांगल्या कर्माने आणि विचारांनी पवित्र बनवू शकतो. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्या घरात नेहमी नामस्मरण आणि सकारात्मक विचार ठेवले, तर ते घर एखाद्या मंदिरासारखे पवित्र होते आणि तिथे सुख-शांती नांदते.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्राच्या दिव्य पवित्रतेबद्दल सांगत आहे.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. अर्जुनाने आपल्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा वापर करून या सत्याचा स्वतःच्या मनात विचार करावा. अज्ञानामुळे होणारा मोह सोडून देऊन कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करावे, असा हा गहन आशय आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो आणि रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या बुद्धीने विचार करायला शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपण कुठे कमी पडलो याचा शांतपणे विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या अनावश्यक शोकाबद्दल विचारत आहेत आणि त्याला विवेकाने विचार करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.