🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांना आवरत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या जाळ्यात अडकतो. हे विषय सुरुवातीला गोड वाटले तरी ते विषासारखे असतात. ज्याप्रमाणे विष माणसाचा प्राण घेते, त्याचप्रमाणे हे विषय माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जो इंद्रियांवर ताबा मिळवत नाही, त्याचे आध्यात्मिक धन लुटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जसे अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण (विषय) टाळले नाही, तर विद्यार्थ्याचा वेळ आणि एकाग्रता वाया जाते, तसेच आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला पाहिजे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांवर ताबा न ठेवल्यास काय परिणाम होतात, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्य त्याग म्हणजे संन्यास नव्हे. ज्याच्या मनात एखादा विचार किंवा संकल्प निर्माण होतो, पण त्या संकल्पाच्या ठिकाणीच ज्याला वैराग्य प्राप्त झाले आहे, तोच खरा संन्यासी आहे. म्हणजेच, मनात इच्छा निर्माण होऊनही त्या इच्छेला चिकटून न राहता, तिथेच अलिप्तता बाळगणे हे संन्यासाचे खरे लक्षण आहे. अशा व्यक्तीला संकल्पाचा मोह होत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट हवीशी वाटते (संकल्प), पण ती मिळाली नाही तरी आपण शांत राहतो आणि त्या इच्छेचा त्याग करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत हवे तसे गुण मिळाले नाहीत तरी निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे हे एक प्रकारचे मानसिक वैराग्यच आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची आंतरिक स्थिती स्पष्ट करत आहेत, जिथे शारीरिक त्यागापेक्षा मानसिक अलिप्ततेला महत्त्व दिले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आपण केवळ हे भौतिक शरीर आहोत असा अहंकार असतो, तोपर्यंत तो कर्माच्या पाशातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ बाह्यतः कर्म करणे थांबवणे म्हणजे 'कर्मत्याग' नव्हे. जोपर्यंत अंतःकरणात 'मी कर्ता आहे' ही भावना जिवंत आहे, तोपर्यंत प्रकृतीच्या नियमानुसार कर्म घडतच राहते. खरा कर्मसंन्यास हा केवळ देहबुद्धी नष्ट होऊन आत्मस्वरूपाची ओळख झाल्यावरच प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढतो आणि त्याला त्याग समजतो. पण जोपर्यंत मनात 'मी हे केले' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत आपण कर्माला चिकटलेले असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडणे हा त्याग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हा खरा कर्मयोग आहे.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की जोपर्यंत देहबुद्धी शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्माचा त्याग करणे अशक्य आहे.